બે વર્ષમાં 29,000 ડોકટરો, એન્જિનિયરો અને એકાઉન્ટન્ટો પાકિસ્તાન છોડીને ગયા

પાકિસ્તાન હાલમાં તેના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટો “પ્રતિભાશાળી સ્થળાંતર” અનુભવી રહ્યું છે. બ્રેઈન ડ્રેન એ એક દેશથી બીજા દેશમાં કુશળ વ્યાવસાયિકોનું સ્થળાંતર છે. બગડતી અર્થવ્યવસ્થા અને રાજકીય અસ્થિરતા વચ્ચે છેલ્લા બે વર્ષમાં હજારો ડોકટરો, ઇજનેરો અને એકાઉન્ટન્ટ્સ દેશ છોડીને ગયા છે. તાજેતરના સરકારી અહેવાલ મુજબ, પાકિસ્તાને છેલ્લા 24 મહિનામાં આશરે 5,000 ડોકટરો, 11,000 ઇજનેરો અને 13,000 એકાઉન્ટન્ટ્સ ગુમાવ્યા છે. આ ખુલાસાથી સરકારની વ્યાપક ટીકા થઈ છે, અને આર્મી ચીફ ફિલ્ડ માર્શલ અસીમ મુનીર સોશિયલ મીડિયા પર ઉપહાસનો વિષય બન્યા છે જેમણે તાજેતરમાં આ સામૂહિક સ્થળાંતરને “મગજનું અનાજ” ગણાવ્યું છે.

સરકારી આંકડા પોતે જ અસીમ મુનીરના ઊંચા દાવાઓને ખોટા ઠેરવી રહ્યા છે. ભૂતપૂર્વ સેનેટર મુસ્તફા નવાઝ ખોખરે X (અગાઉ ટ્વિટર) પર પોસ્ટ કરીને આ અહેવાલને પ્રકાશિત કર્યો હતો “રાજકારણને ઠીક કરો અને અર્થતંત્ર સુધરશે.” પાકિસ્તાન વિશ્વનું ચોથું સૌથી મોટું ફ્રીલાન્સિંગ હબ છે પરંતુ ઇન્ટરનેટ શટડાઉનથી દેશને $1.62 બિલિયનનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે અને 2.37 મિલિયન ફ્રીલાન્સિંગ નોકરીઓ જોખમમાં મુકાઈ રહી છે.

મુનીરના દાવાઓનો પર્દાફાશ કરે છે સરકારી ડેટા

પાકિસ્તાનના બ્યુરો ઓફ ઇમિગ્રેશન એન્ડ ઓવરસીઝ એમ્પ્લોયમેન્ટના તાજેતરના અહેવાલમાં ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ અહેવાલમાં આપવામાં આવેલા ડેટા અનુસાર, 2024 માં 727,000 થી વધુ પાકિસ્તાનીઓએ વિદેશમાં નોકરીઓ માટે નોંધણી કરાવી હતી. નવેમ્બર 2025 સુધીમાં આ સંખ્યા 687,000 સુધી પહોંચી ગઈ હતી. ચિંતાજનક રીતે સ્થળાંતર હવે ફક્ત મજૂરો અથવા ગલ્ફ દેશોમાં રોજગાર શોધનારાઓ સુધી મર્યાદિત નથી; શિક્ષિત વ્યાવસાયિકો પણ મોટી સંખ્યામાં દેશ છોડી રહ્યા છે.

પાકિસ્તાનમાંથી બ્રેઇન ડ્રેઇનથી તબીબી ક્ષેત્ર સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયું છે. 2011 અને 2024 ની વચ્ચે, પાકિસ્તાન છોડીને જતી નર્સોની સંખ્યામાં 2144% નો આશ્ચર્યજનક વધારો નોંધવામાં આવ્યો છે. પાકિસ્તાની અખબાર “ધ એક્સપ્રેસ ટ્રિબ્યુન” ના એક અહેવાલ મુજબ આ વર્ષે પણ આ વલણ ચાલુ રહ્યું છે. શ્વેત કોલર વ્યાવસાયિકોના અચાનક પલાયનથી શાહબાઝ શરીફ સરકારની ચિંતા વધી ગઈ છે. સરકારે એરપોર્ટ નિયંત્રણો કડક બનાવ્યા છે. 2025 માં અત્યાર સુધીમાં પાકિસ્તાની એરપોર્ટ પરથી 66,154 મુસાફરોને ઉતારી દેવામાં આવ્યા છે, જે પાછલા વર્ષ કરતા લગભગ બમણા છે.

વધુમાં, ભીખ માંગવા અને ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર માટે ગલ્ફ દેશો અને અન્ય સ્થળોએથી હજારો પાકિસ્તાનીઓને દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા છે. પરિણામે પાકિસ્તાનના ગૃહમંત્રી મોહસીન નકવીએ “વ્યાવસાયિક ભિખારીઓ” અને અધૂરા દસ્તાવેજો ધરાવતા મુસાફરો પર વિદેશ પ્રવાસ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની જાહેરાત કરી છે.

પાકિસ્તાનીઓ અસીમ મુનીરની ટીકા કરી

દરમિયાન પાકિસ્તાનમાં ડોક્ટરો અને એન્જિનિયરોના પલાયનના ડેટાએ સોશિયલ મીડિયા પર તોફાન મચાવ્યું છે. ઘણા વપરાશકર્તાઓએ આ વર્ષે ઓગસ્ટમાં અસીમ મુનીરના નિવેદનને યાદ કર્યું, જેમાં, યુએસમાં પાકિસ્તાની ઇમિગ્રન્ટ્સને સંબોધિત કરતી વખતે તેમણે દેશમાંથી શિક્ષિત યુવાનો અને કુશળ વ્યાવસાયિકોના પલાયનને “બ્રેઇન ગેઇન” ગણાવ્યું હતું અને “બ્રેઇન ડ્રેઇન” ની વિભાવનાને નકારી કાઢી હતી. મુનીર હવે પોતાના યુવાનો અને શિક્ષિત વર્ગમાં હાસ્યનો વિષય બની ગયો છે. પાકિસ્તાનના બ્યુરો ઓફ ઇમિગ્રેશન એન્ડ ઓવરસીઝ એમ્પ્લોયમેન્ટના તાજેતરના અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરતા એક વપરાશકર્તા X, એ અસીમ મુનીર પર કટાક્ષ કરતા લખ્યું, “માનસિક રીતે બીમાર લોકો અનુસાર, આ મગજનો વિકાસ છે.”

બીજા વપરાશકર્તા, X, એ લખ્યું, “તેઓ તેને ‘મગજનો વિકાસ’ કહે છે… આ લોકોની અજ્ઞાનતા એટલી ગહન છે કે તે દેશ માટે આપત્તિ લાવી શકે છે, છતાં તેઓ યાહ્યા (જનરલ યાહ્યા ખાન) જેટલા ગર્વ અને આત્મવિશ્વાસુ દેખાય છે.”

ઇમરાન ખાનની પાર્ટી, PTI ના સમર્થક, સાજિદ સિકંદર અલીએ કહ્યું, “પાકિસ્તાનનું મગજનું વિસ્થાપન કોઈ રહસ્ય નથી. “કોઈ ઉદ્યોગ નથી, કોઈ સંશોધન ભંડોળ નથી, કોઈ નોકરીઓ નથી. પીએચડી ખાલી પ્રયોગશાળાઓમાં પાછા ફરે છે, વ્યાવસાયિકો બંધ બજારોમાં પાછા ફરે છે. એરપોર્ટ પર કડક કાર્યવાહી અને બળજબરી પ્રતિભાને સ્થળાંતર કરતા રોકી શકતી નથી; તેમને ફક્ત વધુ સારી તકો પૂરી પાડીને જ રોકી શકાય છે.”