RBI RULES: ડિજિટલ બેંકિંગના સમયમાં ઓનલાઈન ફ્રોડ અને બેંક ખાતામાંથી બિનઅધિકૃત રીતે પૈસા ઉપડી જવાના કિસ્સાઓ સતત સામે આવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં ગ્રેટર નોઈડામાં પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB)ની એક શાખામાં ગ્રાહકોના બેંક ખાતા અને ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD)માંથી કરોડો રૂપિયા ગાયબ થવાનો મામલો સામે આવ્યો હતો. આ ઘટનાએ બેંકમાં જમા લોકોની બચતની સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વધારી છે.

જો તમારા બેંક ખાતામાંથી પણ તમારી જાણ કે મંજૂરી વગર પૈસા ઉપડી જાય, તો શું બેંક તેની ભરપાઈ કરશે? ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)એ બિનઅધિકૃત ઇલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ ટ્રાન્ઝેક્શનના કિસ્સામાં ગ્રાહકોની જવાબદારી અને રિફંડને લઈને નિયમો બનાવ્યા છે. યોગ્ય સમયે ફરિયાદ કરીને તમે પોતાનું નુકસાન ઘટાડી શકો છો.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

ખાતામાંથી પૈસા કપાય તો સૌથી પહેલાં શું કરવું?

જો તમારા બેંક ખાતામાં એવું ટ્રાન્ઝેક્શન થયું હોય જે તમે કર્યું જ નથી, તો સૌથી પહેલાં બેંકને તેની જાણ કરો. આ માટે બેંકના સત્તાવાર કસ્ટમર કેર નંબર, મોબાઇલ એપ, વેબસાઇટ અથવા બેંક શાખાનો સંપર્ક કરી શકો છો.

તમારે તરત જ આ ત્રણ પગલાં લેવા જોઈએ:-

1. બેંકમાં ફરિયાદ નોંધાવો: બિનઅધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શનની જાણ કરીને ફરિયાદ નોંધાવો. જરૂર પડે તો વધુ પૈસા કપાતા અટકાવવા માટે ઓનલાઈન ડેબિટ અને કાર્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન બ્લોક કરાવવાની વિનંતી કરો.

2. ફરિયાદ નંબર સાચવી રાખો: બેંક પાસેથી ફરિયાદનો રેફરન્સ નંબર જરૂર મેળવો. ટ્રાન્ઝેક્શનના SMS, ઈમેલ, બેંક સ્ટેટમેન્ટ અને સ્ક્રીનશોટ પણ સાચવી રાખો. રિફંડ અને તપાસ દરમિયાન આ પુરાવા ઉપયોગી થશે.

3. સાયબર હેલ્પલાઇન પર ફરિયાદ કરો: જો મામલો ઓનલાઈન અથવા ડિજિટલ પેમેન્ટ ફ્રોડનો હોય, તો તરત જ 1930 સાયબર હેલ્પલાઇન પર ફરિયાદ કરો. આ ઉપરાંત ગૃહ મંત્રાલયના સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ cybercrime.gov.in પર પણ ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે.

ક્યારે બેંકે તમારા પૂરા પૈસા પરત આપવા પડશે?

RBIના નિયમો અનુસાર, બિનઅધિકૃત ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્ઝેક્શનના કિસ્સામાં ગ્રાહકની જવાબદારી ફ્રોડ કેવી રીતે થયો અને ગ્રાહકે કેટલી ઝડપથી બેંકને જાણ કરી તેના પર આધાર રાખે છે.

1. બેંકની ભૂલથી ફ્રોડ થયો હોય તો શૂન્ય જવાબદારી

જો બિનઅધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શન બેંકની બેદરકારી, ભૂલ અથવા સિસ્ટમની ખામીને કારણે થયું હોય, તો ગ્રાહકની જવાબદારી શૂન્ય રહેશે. આવા કિસ્સામાં નુકસાનની જવાબદારી બેંકની રહેશે.

2. થર્ડ પાર્ટી ફ્રોડમાં 3 કાર્યદિવસમાં ફરિયાદ

જો ફ્રોડમાં ન તો બેંકની ભૂલ હોય અને ન તો ગ્રાહકની, પરંતુ કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ અથવા સિસ્ટમમાં ગેરકાયદેસર પ્રવેશને કારણે પૈસા ઉપડી ગયા હોય, તો બેંક તરફથી ટ્રાન્ઝેક્શનની જાણ થયા પછી 3 કાર્યદિવસની અંદર ફરિયાદ કરવી જોઈએ.

આ સમયમર્યાદામાં ફરિયાદ કરવામાં આવે તો ગ્રાહકની જવાબદારી શૂન્ય રહેશે અને બિનઅધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શનનું સંપૂર્ણ નુકસાન બેંકે ભોગવવું પડશે.

3. 4થી 7 દિવસ પછી ફરિયાદ કરો તો કેટલી જવાબદારી?

જો ગ્રાહક 4થી 7 કાર્યદિવસની અંદર બેંકને ફ્રોડની જાણ કરે, તો તેની જવાબદારી મર્યાદિત રહેશે. આ મર્યાદા ખાતાના પ્રકાર પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

• બેઝિક સેવિંગ્સ બેંક ડિપોઝિટ એકાઉન્ટ (BSBD): મહત્તમ ₹5,000

• અન્ય સામાન્ય સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ: મહત્તમ ₹10,000

• કેટલાક કરંટ એકાઉન્ટ અને અન્ય નિર્ધારિત ખાતા: મહત્તમ ₹25,000

ગ્રાહકે ફ્રોડની રકમ અથવા નક્કી કરેલી મહત્તમ મર્યાદા, બંનેમાંથી જે ઓછી હોય એટલું જ નુકસાન ભોગવવું પડી શકે છે.

4. OTP કે PIN શેર કર્યો હોય તો શું થશે?

જો ગ્રાહકે પોતાની બેદરકારીને કારણે OTP, PIN, પાસવર્ડ અથવા અન્ય પેમેન્ટ સંબંધિત માહિતી કોઈની સાથે શેર કરી હોય અને તેના કારણે ફ્રોડ થયો હોય, તો બેંકમાં ફરિયાદ નોંધાવાય ત્યાં સુધીનું સંપૂર્ણ નુકસાન ગ્રાહકે ભોગવવું પડી શકે છે.

જોકે, બેંકને ફરિયાદ મળ્યા પછી થતા કોઈપણ વધારાના બિનઅધિકૃત નુકસાનની જવાબદારી બેંકની રહેશે.

5. 7 દિવસથી વધુ મોડું થાય તો શું થશે?

જો ગ્રાહક 7 કાર્યદિવસ પછી બેંકને ફ્રોડની જાણ કરે, તો તેની જવાબદારી બેંકની બોર્ડ દ્વારા મંજૂર કરાયેલી નીતિ મુજબ નક્કી થશે. તેથી ખાતામાંથી પૈસા કપાયાની જાણ થતાં જ ફરિયાદ કરવી સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો છે.

આ પણ વાંચો:  ભારતની હાર બાદ અય્યરના નિર્ણય પર સવાલ, વૈભવ સૂર્યવંશીને કેમ કર્યો બહાર?

બેંક કેટલા દિવસમાં ફ્રોડના પૈસા પરત કરશે?

RBIએ શૂન્ય અથવા મર્યાદિત જવાબદારીવાળા કિસ્સાઓમાં બેંકો માટે રિફંડની સમયમર્યાદા નક્કી કરી છે. બેંકને ફરિયાદ મળ્યા પછી 10 કાર્યદિવસની અંદર બિનઅધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શનની રકમ ગ્રાહકના ખાતામાં અસ્થાયી રીતે પરત જમા કરાવવી પડશે. આ પ્રક્રિયા માટે બેંક વીમા ક્લેમના નિકાલની રાહ જોઈ શકશે નહીં. આ રકમની વેલ્યુ ડેટ એ જ દિવસની રહેશે, જે દિવસે ખાતામાંથી પૈસા ઉપાડવામાં આવ્યા હતા. બેંકે ફરિયાદની તપાસ પૂર્ણ કરીને ગ્રાહકની જવાબદારી નક્કી કરવાની રહેશે. આ માટે વધુમાં વધુ 90 દિવસની સમયમર્યાદા છે. જો બેંક આ સમયગાળામાં ફરિયાદનું નિરાકરણ ન લાવી શકે અથવા ગ્રાહકની જવાબદારી નક્કી ન કરી શકે, તો RBIના નિયમો મુજબ ગ્રાહકને નિર્ધારિત વળતર આપવું પડશે. બેંકે એ પણ સુનિશ્ચિત કરવાનું રહેશે કે સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ અથવા ડેબિટ કાર્ડ સંબંધિત કિસ્સામાં ગ્રાહકને વ્યાજનું નુકસાન ન થાય. ક્રેડિટ કાર્ડના કિસ્સામાં પણ ગ્રાહક પર વધારાના વ્યાજનો બોજ ન પડવો જોઈએ.

બેંક ફરિયાદ ન સાંભળે તો ક્યાં કરવી ફરિયાદ?

જો તમે બેંકમાં ફરિયાદ નોંધાવી હોય, પરંતુ તમારી સમસ્યાનું નિરાકરણ ન આવ્યું હોય, તો RBIના કમ્પ્લેઇન્ટ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (CMS) પોર્ટલ પર ફરિયાદ કરી શકો છો. આ માટે cms.rbi.org.in પર જઈને ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. RBIની ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન સિસ્ટમ હેઠળ બેંકિંગ સેવાઓ સંબંધિત પાત્ર ફરિયાદોનું નિરાકરણ લાવી શકાય છે. સામાન્ય રીતે પહેલાં બેંકમાં ફરિયાદ કરવી જરૂરી છે. જો બેંક 30 દિવસમાં જવાબ ન આપે અથવા તેનો જવાબ સંતોષકારક ન હોય, તો RBIમાં ફરિયાદ કરી શકાય છે.

બેંક ગ્રાહકોએ આ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું

• મોબાઇલ પર આવતા બેંકના એલર્ટને અવગણશો નહીં.

• સમયાંતરે બેંક સ્ટેટમેન્ટ અને FDની વિગતો તપાસતા રહો.

• અજાણી વ્યક્તિ સાથે OTP, ATM PIN, UPI PIN કે નેટ બેંકિંગ પાસવર્ડ શેર ન કરો.

• ખાતામાં કોઈ શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન દેખાય તો તરત બેંકને જાણ કરો.

નોંધનીય છે કે RBIના આ ગ્રાહક સુરક્ષા નિયમો બિનઅધિકૃત ઇલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે છે. બેંક કર્મચારીઓ દ્વારા ખાતા અથવા FDમાં કરવામાં આવેલી આંતરિક છેતરપિંડીના કિસ્સામાં તપાસ અને કાનૂની પ્રક્રિયા અલગ હોઈ શકે છે. તેથી દરેક પ્રકારના બેંક ફ્રોડમાં તપાસ વિના રિફંડની ગેરંટી માનવી નહીં.

આ પણ વાંચો: તમારા ફોટો માટે બનાવો AI લુક, Google Geminiનું આ ફીચર છે કામનું! આ રીતે કરો ઉપયોગ