Consumer Court Delay : ગ્રાહકોને ઝડપી ન્યાય મળે તે માટે સ્થાપિત કન્ઝ્યુમર કમિશન સિસ્ટમ, કેસોની વિશાળ સંખ્યાથી ભરાઈ ગઈ હોય તેવું લાગે છે. કેન્દ્ર સરકારના તાજેતરના ડેટા અનુસાર, જુલાઈ 2026 સુધી ગ્રાહક કમિશનના ત્રણ સ્તરો – રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને જિલ્લા – પર કુલ 593,109 કેસ પેન્ડિંગ છે. સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે આ કેસોના નિરાકરણ માટે જવાબદાર સેંકડો પદો ખાલી છે, જે કેસના નિરાકરણની ગતિને સીધી અસર કરે છે.
સરકારી ડેટા દર્શાવે છે કે, બાકી રહેલા કેસોનો સૌથી મોટો હિસ્સો જિલ્લા ગ્રાહક કમિશનમાં કેન્દ્રિત છે, જ્યાં 448,687 કેસ પેન્ડિંગ છે, જે કુલ કેસના આશરે 75.7 ટકા છે. આ પછી રાજ્ય કમિશનમાં 127,507 કેસ અને રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ કમિશનમાં 16,915 કેસ છે.
સંસદીય જવાબના ડેટા સાથે સરખામણી કરવામાં આવે ત્યારે આ પરિસ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. 11 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ રાજ્યમંત્રી બી.એલ. વર્માએ લોકસભામાં જણાવ્યું હતું કે, જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, ત્રણેય સ્તરના કમિશનમાં કુલ 574,333 કેસ પેન્ડિંગ હતા. આમાં NCDRCમાં 16,382, રાજ્ય કમિશનમાં 121,922 અને જિલ્લા કમિશનમાં 436,029 કેસનો સમાવેશ થાય છે. આનો અર્થ એ થયો કે જાન્યુઆરી અને જુલાઈ 2026 વચ્ચેના માત્ર છ મહિનામાં પેન્ડિંગ કેસોમાં આશરે 18,800 કેસનો વધારો થયો છે. આ સૂચવે છે કે નવા કેસ દાખલ કરવાની ગતિ નિકાલની ગતિ કરતાં વધુ છે.
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
860થી વધુ જગ્યાઓ ખાલી, ન્યાયને કરે છે અસર
વધતી જતી પેન્ડિંગ પાછળનું એક મુખ્ય કારણ અધ્યક્ષ અને સભ્યોની તીવ્ર અછત હોવાનું માનવામાં આવે છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, રાજ્ય અને જિલ્લા કમિશનમાં અધ્યક્ષ અને સભ્યો સહિત કુલ 864 જગ્યાઓ ખાલી છે. આમાંથી, રાજ્ય સ્તરે 18 અધ્યક્ષ અને 74 સભ્ય પદો ખાલી છે, જ્યારે જિલ્લા સ્તરે પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર છે. 234 અધ્યક્ષ અને 538 સભ્ય પદ ખાલી છે.
આ ડેટા સરકાર દ્વારા સંસદમાં અગાઉ આપેલા પ્રતિભાવ કરતાં પણ વધુ ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કરે છે. 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, રાજ્ય કમિશનમાં 18 અધ્યક્ષ અને 75 સભ્ય પદ ખાલી હતા. દરમિયાન, જિલ્લા કમિશનમાં 169 અધ્યક્ષ અને 379 સભ્ય પદ ખાલી હતા. આનો અર્થ એ થયો કે તે સમયે કુલ 641 જગ્યાઓ ખાલી હતી. થોડા મહિનામાં, આ સંખ્યા વધીને 864 થઈ ગઈ. ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ અને તમિલનાડુ જેવા મોટા રાજ્યોમાં જિલ્લા કમિશનમાં સૌથી વધુ ખાલી જગ્યાઓ છે. બિહાર, ગુજરાત અને ઝારખંડમાં પણ જિલ્લા ચેરમેન અને સભ્યો માટે અસંખ્ય ખાલી જગ્યાઓ છે. આ સમયસર સુનાવણીમાં વિલંબ કરીને ગ્રાહક સંતોષ પર સીધી અસર કરે છે.
શું કહે છે કાયદો?
ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019ની કલમ 38(7) મુજબ દરેક ફરિયાદનો ઝડપથી ઉકેલ લાવવાની જરૂર છે. નોટિસ મળ્યાની તારીખથી ત્રણ મહિનાની અંદર સામાન્ય કેસોનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ, અને પાંચ મહિનાની અંદર માલનું નિરીક્ષણ અથવા પરીક્ષણ જરૂરી હોય તેવા કેસોનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ. કાયદો એમ પણ જણાવે છે કે પૂરતા કારણ વિના સુનાવણી મુલતવી રાખી શકાતી નથી. જો સુનાવણી મુલતવી રાખવામાં આવે છે, તો તેનું કારણ લેખિતમાં નોંધવું જોઈએ.
ખાલી જગ્યાઓ અંગે, ગ્રાહક સુરક્ષા નિયમો 2020ના નિયમ 6(4) મુજબ, રાજ્ય સરકારોએ ખાલી જગ્યાઓ દેખાય તે પહેલાં ઓછામાં ઓછા છ મહિના પહેલાં ભરતી પ્રક્રિયા શરૂ કરવી જરૂરી છે. જો કે, રાજ્ય અને જિલ્લા-સ્તરના કમિશનમાં જગ્યાઓ ભરવાની જવાબદારી રાજ્ય સરકારોની છે. કેન્દ્ર સરકાર જણાવે છે કે તે ખાલી જગ્યાઓ ભરવાનું ઝડપી બનાવવા માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે સંપર્કમાં છે.
ઈ-જાગૃતિ પોર્ટલ દ્વારા રાહત આપવાના પ્રયાસો
પેન્ડન્સી ઘટાડવા અને સુનાવણીને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે, સરકારે 1 જાન્યુઆરી, 2025 ના રોજ ઈ-જાગૃતિ પોર્ટલ શરૂ કર્યું. આ પોર્ટલ OCMS, e-Daakhil, NCDRC CMS અને CONFONET જેવી હાલની ડિજિટલ સિસ્ટમોને એકીકૃત કરે છે. તે ઓનલાઈન ફરિયાદ ફાઇલિંગ, દસ્તાવેજ સબમિશન, ફી ચુકવણી અને વર્ચ્યુઅલ સુનાવણી પૂરી પાડે છે. સરકારનો દાવો છે કે, તેનાથી અંતર અને વિરોધાભાસી સુનાવણી તારીખો જેવા મુદ્દાઓમાં ઘટાડો થયો છે. માહિતી અનુસાર, 2025માં 162,474 કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી 150,197 કેસનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. આ 2024 કરતા સુધારો હતો.
NCDRC ઉપરાંત, ચંદીગઢ, છત્તીસગઢ, હિમાચલ પ્રદેશ, કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ, મેઘાલય, નાગાલેન્ડ, પુડુચેરી, પંજાબ, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ અને ઉત્તરાખંડના રાજ્ય કમિશને જુલાઈ 2025 પછી 100 ટકાથી વધુનો નિકાલ દર હાંસલ કર્યો છે. હાલમાં NCDRCની 10 બેન્ચ અને રાજ્ય કમિશનની 35 બેન્ચ પર વિડિઓ કોન્ફરન્સિંગ સુનાવણી ઉપલબ્ધ છે. આનો અર્થ એ છે કે, દેશભરમાં સુનાવણીને સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ બનાવવાનો ધ્યેય હજુ પણ દૂર છે. ડેટા દર્શાવે છે કે, ટેકનોલોજીકલ સુધારાઓ છતાં, પેન્ડન્સી ઘટવાને બદલે વધી રહી છે, અને ખાલી જગ્યાઓની સંખ્યા પણ ઘટી રહી નથી.
આ પણ વાંચો : iPhoneનો EMI અને ત્રણ મોતની ટ્રેજેડી: ભારતમાં વધતા Buy Now, Pay Later કલ્ચરે ઊભા કર્યા સવાલ
