NavICની પરમાણુ ઘડિયાળ થઈ ફેઈલ: ભારતીય GPS સિસ્ટમ સામે મોટો પડકાર, વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતા વધી

HD News Desk HD News deskLast Updated: માર્ચ 16, 2026

2 minutes read

NavIC’s atomic clock fails | ભારતનું વ્યૂહાત્મક નેવિગેશન વિથ ઇન્ડિયન કોન્સ્ટેલેશન (NAVIC) બંધ થઈ ગયું છે. તેનું નિર્માણ ભારતીય અવકાશ એજન્સી (ISRO) દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. NAVIC ઉપગ્રહ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ્ય ભારતની અંદર અને દેશની સરહદોથી 1,500 કિમી સુધી નાગરિક અને લશ્કરી ઉપયોગ માટે સ્થિતિ, નેવિગેશન અને સમય સેવાઓ પૂરી પાડવાનો છે.

NAVIC ને કાર્ય કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ચાર ઉપગ્રહોની જરૂર છે. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, 11 NAVIC ઉપગ્રહોમાંથી ફક્ત ત્રણ જ હાલમાં તેમનો પ્રાથમિક હેતુ પૂર્ણ કરી રહ્યા છે. આ ત્રણ ઉપગ્રહોમાંથી એક પણ કોઈપણ સમયે નિષ્ફળ થઈ શકે છે, કારણ કે તે પહેલાથી જ તેના અપેક્ષિત આયુષ્ય કરતાં વધુ કાર્ય કરી ચૂક્યો છે.

NAVIC શું છે, જેના કારણે ચિંતા વધી છે?

૧૯૯૯માં પાકિસ્તાન સાથેના યુદ્ધ દરમિયાન, ભારતે GPS કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો, જેના કારણે ભારતીય સેનાની મુશ્કેલ હિમાલયી ભૂપ્રદેશમાં લક્ષ્યોને અસરકારક રીતે ભેદવાની ક્ષમતામાં અવરોધ ઊભો થયો અને દુશ્મનના સ્થાનોને સચોટ રીતે નિશાન બનાવવાનું મુશ્કેલ બન્યું. આ વ્યૂહાત્મક નબળાઈ અને વિદેશી નિર્ભરતાને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકારે અમેરિકન GPS ને બદલે પોતાની GPS નેવિગેશન સિસ્ટમ વિકસાવી.

આ દેશો પાસે પોતાના નેવિગેશન ઉપગ્રહો છે

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ GPS ચલાવે છે, ચીન BeiDou ચલાવે છે, યુરોપ ગેલિલિયો ચલાવે છે, અને રશિયા GLONASS ચલાવે છે. NAVIC ને આ સેવાઓના ભારતના પોતાના વિકલ્પ તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. ભારતનું NAVIC ફક્ત ભારતીય ઉપખંડમાં જ કાર્ય કરવા માટે રચાયેલ છે.

ભારતે પોતાનો નેવિગેશન સેટેલાઇટ ક્યારે બનાવ્યો?

2013 થી 2018 ની વચ્ચે, ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ઇસરો) એ પ્રથમ પેઢીના ભારતીય પ્રાદેશિક નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ (IRNSS) શ્રેણીના ઉપગ્રહો લોન્ચ કર્યા. IRNSS પાછળથી NAVIC તરીકે જાણીતું બન્યું.

પ્રશ્ન એ છે કે IRNSS-શ્રેણીના ઉપગ્રહો એકસાથે કેવી રીતે નિષ્ફળ ગયા?

ISRO અનુસાર, IRNSS ની પ્રથમ પેઢીમાં સાત ઉપગ્રહો હોવા જોઈએ. આ જરૂરિયાતને પૂર્ણ કરવા માટે, ISRO એ 2013 થી 2018 ની વચ્ચે નવ IRNSS ઉપગ્રહો (IRNSS-1A, 1B, 1C, 1D, 1E, 1F, 1G, 1H, 1I) લોન્ચ કર્યા. આ નવમાંથી માત્ર આઠ ઉપગ્રહો સફળતાપૂર્વક ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યા હતા. રોકેટમાં ખામીને કારણે IRNSS-1I ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યું ન હતું.

ઓટોમેટિક ઘડિયાળ શું છે?

અવકાશમાં છોડવામાં આવેલા આઠ ઉપગ્રહોમાંથી, પાંચ ઉપગ્રહોમાં અણુ ઘડિયાળો નામના મહત્વપૂર્ણ ઘટકોમાં ખામી સર્જાઈ હતી. અણુ ઘડિયાળો ખૂબ જ સચોટ અને અદ્યતન સમય જાળવણી ઉપકરણો છે જે નેવિગેશન ઉપગ્રહોના સંચાલન માટે મૂળભૂત છે. જ્યારે ઉપગ્રહ પરની બધી અણુ ઘડિયાળો નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે તેનો અર્થ એ થાય કે ઉપગ્રહ હવે સ્થિતિ, નેવિગેશન અને સમય (PNT) સેવાઓ પ્રદાન કરવામાં સંપૂર્ણપણે અસમર્થ છે.

કેટલી અણુ ઘડિયાળો કામ કરી રહી છે?

2025 માં, માહિતી અધિકાર (RTI) પ્રશ્નના જવાબમાં, ISRO એ અહેવાલ આપ્યો કે આઠ IRNSS ઉપગ્રહોમાંથી પાંચ (1A, 1C, 1D, 1E, 1G) પરના ત્રણેય ઓનબોર્ડ અણુ ઘડિયાળો ખરાબ થઈ ગયા હતા.

આઠ પ્રથમ પેઢીના ઉપગ્રહોમાંથી પાંચ પર અણુ ઘડિયાળો નિષ્ફળ ગયા પછી, ફક્ત ત્રણ (1B, 1F, 1I) કાર્યરત રહ્યા. બાકીના આ ત્રણ ઉપગ્રહોમાંથી, IRNSS-1B એ તેનું 10-વર્ષનું મિશન જીવન પૂર્ણ કર્યું છે અને હવે તે તેના 11મા વર્ષમાં છે.

IRNSS-1F પહેલાથી જ બે અણુ ઘડિયાળ નિષ્ફળતાનો અનુભવ કરી ચૂક્યું છે, જ્યારે તેની ત્રીજી અને અંતિમ અણુ ઘડિયાળ આ અઠવાડિયે નિષ્ફળ ગઈ. 2018 માં લોન્ચ કરાયેલ IRNSS-1I, 2028 સુધી કાર્યરત રહેવાની અપેક્ષા છે.

શુક્રવારે (13 માર્ચ) જારી કરાયેલા એક નિવેદનમાં, ઈસરોએ જણાવ્યું હતું કે માર્ચ 2016માં લોન્ચ કરાયેલા તેના IRNSS-1એફ ઉપગ્રહે 10 માર્ચ, 2026ના રોજ તેના 10 વર્ષના નિર્ધારિત મિશન જીવનકાળ પૂર્ણ કર્યો હતો. 13 માર્ચ, 2026ના રોજ, તેની ઓન-બોર્ડ અણુ ઘડિયાળે કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. જોકે, તેણે ઉમેર્યું હતું કે ઉપગ્રહ ભ્રમણકક્ષામાં રહીને વિવિધ સામાજિક ઉપયોગો માટે એક-માર્ગી પ્રસારણ સંદેશા સેવાઓ પ્રદાન કરવાનું ચાલુ રાખશે.