સરકાર-મેટા વચ્ચે વાતચીત ક્યાં પહોંચી? દાવ પર છે આ મુદ્દાઓ

Meta: વોટ્સએપ, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક જેવા મેસેજિંગ અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ચલાવતી કંપની મેટા અને સરકાર વચ્ચેની વાટાઘાટો બીજા સપ્તાહમાં પહોંચી ગઈ છે. હવે આ વિવાદ કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો પર કેન્દ્રિત થયો છે. આમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે સોશિયલ મીડિયા પર વાંધાજનક કે ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટની મોનિટરિંગ (નિરીક્ષણ) કરવામાં માનવ ભૂમિકા કેટલી હોવી જોઈએ. સવાલ એ પણ છે કે કન્ટેન્ટની સમીક્ષા કરનારા કર્મચારીઓને ભારતીય ભાષાઓ, ભારતીય રાજકારણ અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓની કેટલી સમજ હોવી જોઈએ. ડીપફેક એટલે કે ફેક અથવા એડિટ કરેલી તસવીરો (મોર્ફ્ડ ફોટો) અને વીડિયો પર કેવા પ્રકારનું લેબલ લગાવવું જોઈએ, ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ કેટલી ઝડપથી હટાવવું જોઈએ અને શું મેટાની કન્ટેન્ટ સુઝાડનારી (રિકમેન્ડેશન) સિસ્ટમ તેની કાનૂની જવાબદારી વધારી શકે છે? સરકાર અને મેટા વચ્ચેની વાતચીત આ જ મુદ્દાઓ આસપાસ ચાલી રહી છે.

આ મામલા સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર કાનૂની નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય સરકારની સત્તાઓ અને મેટાની જવાબદારીઓને લઈને અલગ-અલગ છે. પરંતુ મોટાભાગના નિષ્ણાતો એ વાત પર સહમત છે કે અસલી વિવાદ એ સવાલ પર છે કે જ્યારે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પોતે જ કોઈ કન્ટેન્ટને લોકો સુધી પહોંચાડવાનું અને વધુ લોકો સુધી દર્શાવવાનું કામ કરે છે, તો તેને કેટલી કાનૂની સુરક્ષા મળવી જોઈએ. સવાલ એ પણ છે કે શું કોઈ પોસ્ટને મેળે જ લોકો સુધી પહોંચાડતો એલ્ગોરિધમ પ્લેટફોર્મને ‘પ્રકાશક’ (એડમિન) બનાવી શકે છે? શું સરકાર વર્તમાન કાયદા હેઠળ માનવ દેખરેખ અને એલ્ગોરિધમની તપાસ અનિવાર્ય કરી શકે છે? શું ઝડપથી કન્ટેન્ટ હટાવવાની શરતને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયા સાથે સંતુલિત કરી શકાય છે?

મેટા દ્વારા ભારતીય ભાષાઓમાં કન્ટેન્ટના મોનિટરિંગ માટે કરવામાં આવી રહેલા રોકાણ, ડીપફેક પર લેબલ લગાવવાની કાનૂની અને બંધારણીય અસરો તથા વિશ્વભરમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મની કાનૂની જવાબદારીમાં આવી રહેલા બદલાવોને લઈને પણ સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

સવાલોના ઘેરામાં મેટાનું એલ્ગોરિધમ

સરકારની તપાસનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે શું મેટા હજુ પણ ભારતીય કાયદા હેઠળ સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થી (ઈન્ટરમીડિયરી) તરીકે મળતી કાનૂની સુરક્ષાની શરતો પૂરી કરે છે. આ મામલા સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર એ તપાસી રહી છે કે મેટા ઈન્ટરમીડિયરી સાથે જોડાયેલી કાનૂની શરતોનું પાલન કરી રહ્યું છે કે પછી તેના કામ કરવાની કેટલીક પદ્ધતિઓ તેની ‘સેફ હાર્બર’ (Safe Harbour) સુરક્ષાને અસર કરી શકે છે.

સરકારની દલીલ છે કે જો કોઈ પ્લેટફોર્મ એ નક્કી કરે છે કે કઈ વ્યક્તિને કયું કન્ટેન્ટ બતાવવામાં આવશે, તો તે એક હદ સુધી પ્રકાશક (Publisher) ની ભૂમિકા ભજવવા જેવું હોઈ શકે છે. આ જ સવાલ ત્યારે પણ ઊભો થાય છે જ્યારે મેટાની સિસ્ટમ એ નક્કી કરે છે કે કયા યુઝરને કઈ પોસ્ટ બતાવવી અથવા તો પૈસા આપીને પ્રમોટ કરવામાં આવેલા કન્ટેન્ટને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવું.

અધિકારીઓનું કહેવું છે કે જો પ્લેટફોર્મ પોતે એ નક્કી કરે છે કે કયું કન્ટેન્ટ લોકોને બતાવવામાં આવશે, તો તેમણે તેના માટે જવાબદારી પણ લેવી જોઈએ.

ઇન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક અપાર ગુપ્તા સરકારની આ વ્યાખ્યા સાથે સહમત નથી. તેમનું કહેવું છે કે માહિતી ટેકનોલોજી કાયદા (IT Act) ની કલમ ૭૯(૨)(બી) માં કોઈ માહિતી કઈ વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવી, તે અંગે માનવીય પસંદગી (ઈન્સાની ચુનાવ) ની વાત કહેવામાં આવી છે. જ્યારે આજના ઓટોમેટેડ એલ્ગોરિધમ યુઝરની પસંદગી અને પ્રવૃત્તિઓના આધારે નક્કી કરેલા નિયમો મુજબ લાખો પોસ્ટ્સને રેન્ક કરે છે. ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, જો ઓટોમેટેડ રિકમેન્ડેશનને કન્ટેન્ટ પસંદ કરવા બરાબર માની લેવામાં આવે, તો તેની અસર માત્ર મેટા પર જ નહીં પડે. આનાથી સર્ચ એન્જિનની રેન્કિંગ, સ્પેમ ફિલ્ટર, એપ સ્ટોર અને વીડિયો સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મના રિકમેન્ડેશન સિસ્ટમ પણ પોતાની કાનૂની સુરક્ષા ગુમાવી શકે છે. તેમનું કહેવું છે કે ભારતીય કાયદામાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ માટે અલગથી ‘પ્રકાશક’ (પબ્લિશર) ની શ્રેણી નથી. કાયદા મુજબ પ્લેટફોર્મને તેના કામ કરવાની પદ્ધતિના આધારે મધ્યસ્થી (ઈન્ટરમીડિયરી) જ માનવામાં આવે છે.

ગુપ્તાના મતે, જો મેટાને કલમ ૭૯ હેઠળ મળતી કાનૂની સુરક્ષા ના મળે, તો તેનો અર્થ એ નહીં થાય કે તે આપોઆપ ‘પબ્લિશર’ બની જશે, પરંતુ તેને સામાન્ય કાનૂની જવાબદારીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

ટેક-પોલિસીના સ્વતંત્ર સંશોધક જ્યોતિ પાંડેનું કહેવું છે કે મધ્યસ્થી (ઈન્ટરમીડિયરી) સાથે જોડાયેલા કાયદા મૂળભૂત રીતે ટેક કંપનીઓને સુરક્ષા આપવા માટે બનાવવામાં આવ્યા હતા. એ સમયે પ્લેટફોર્મને માત્ર એક નિષ્ક્રિય માધ્યમ કે ‘ડમ્બ પાઇપ’ માનવામાં આવતું હતું, જે માત્ર લોકોની સામગ્રીને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડે છે. ભારતમાં પણ આ સુરક્ષા કેટલીક શરતો પર મળે છે. જો કોઈ પ્લેટફોર્મને કાયદા હેઠળ દર્શાવવામાં આવેલા ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટની જાણકારી મળે છે, તો તેણે નક્કી કરેલી સમયસીમાની અંદર કાર્યવાહી કરવાની હોય છે. પાંડેના જણાવ્યા અનુસાર, વિશ્વભરમાં મધ્યસ્થીની કાનૂની જવાબદારી સતત બદલાઈ રહી છે. મુખ્ય સવાલ એ છે કે શું કોઈ પ્લેટફોર્મનું રિકમેન્ડેશન સિસ્ટમ માત્ર કન્ટેન્ટને હોસ્ટ કરી રહ્યું છે કે પછી તે ગેરકાયદેસર સામગ્રીને પોતે પસંદ કરવાનું, પ્રાથમિકતા આપવાનું અને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવાનું કામ પણ કરી રહ્યું છે.

સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મની અભિવ્યક્તિ શું છે?

અમેરિકામાં TikTok સાથે જોડાયેલા એક કેસનું ઉદાહરણ આપતાં તેમણે કહ્યું કે ત્યાં અદાલતોએ એ સવાલ પણ જોયો છે કે એલ્ગોરિધમ દ્વારા કરવામાં આવતી રિકમેન્ડેશન શું પોતે પ્લેટફોર્મની અભિવ્યક્તિ માની શકાય? જોકે અમેરિકા અને ભારતના કાયદા અલગ-અલગ છે. અમેરિકામાં Section 230 હેઠળ અન્ય લોકો દ્વારા પોસ્ટ કરવામાં આવેલા કન્ટેન્ટ માટે પ્લેટફોર્મને કાનૂની સુરક્ષા મળે છે. પરંતુ આ સુરક્ષા પ્લેટફોર્મની પોતાની રિકમેન્ડેશન કે અભિવ્યક્તિ સાથે જોડાયેલા મામલાઓમાં હંમેશા લાગુ પડતી નથી.

અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે સરકાર માત્ર એ નથી જોઈ રહી કે યુઝર શું પોસ્ટ કરે છે, પરંતુ એ પણ જોઈ રહી છે કે મેટાની સિસ્ટમ તે કન્ટેન્ટ સાથે શું કરે છે. જોકે, કોઈ પ્લેટફોર્મને મધ્યસ્થી (ઈન્ટરમીડિયરી) માનવામાં આવે કે પ્રકાશક (પબ્લિશર), તેનો આખરી નિર્ણય અદાલતોએ કરવાનો રહેશે.

આ પણ વાંચો:ન તોડફોડ, ન સિમેન્ટર… દીવાલ, ફ્લોર પર લગાવો આ ટાઇલ્સ, શાનદાર આવશે લુક

આ પણ વાંચો:દિવસભર શેરબજારમાં ઉથલપાથલ, અંતે સપાટ બંધ થયા સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી