સુપ્રીમ કોર્ટની પોતાની સમિતિએ નિર્ણયને નકારી કાઢ્યો હતો, શું છે 100 મીટર અરવલ્લીની વ્યાખ્યા?

અરવલ્લી પર્વતમાળાની વ્યાખ્યા અંગે કેન્દ્ર સરકાર, સુપ્રીમ કોર્ટ અને તેના દ્વારા રચાયેલી નિષ્ણાત સમિતિ વચ્ચે ગંભીર મતભેદો ઉભા થયા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય દ્વારા પ્રસ્તાવિત 100-મીટર ઊંચાઈ-આધારિત અરવલ્લી વ્યાખ્યાને સ્વીકારી હતી, જ્યારે કોર્ટની પોતાની સંસ્થા, સેન્ટ્રલ એમ્પાવર્ડ કમિટી (CEC) એ આ વ્યાખ્યાને સમર્થન આપ્યું ન હતું.
13 ઓક્ટોબરના રોજ, મંત્રાલયે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ અરવલ્લી પર્વતમાળાની નવી વ્યાખ્યા રજૂ કરી હતી. બીજા જ દિવસે, 14 ઓક્ટોબરના રોજ, સીઈસીએ, બેન્ચને સહાય કરતા એમિકસ ક્યુરી કે. પરમેશ્વરને લખેલા પત્રમાં સ્પષ્ટતા કરી કે વ્યાખ્યાની ન તો તપાસ કરવામાં આવી છે અને ન તો સીઈસીની મંજૂરી મળી છે. આમ છતાં, 20 નવેમ્બરના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે મંત્રાલયની 100 મીટરની વ્યાખ્યા સ્વીકારી લીધી.
પર્યાવરણીય અને વનીકરણના આદેશોના પાલન પર દેખરેખ રાખવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા 2002 માં CEC ની રચના કરવામાં આવી હતી. તેમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું હતું કે અરવલ્લીની ઇકોલોજીકલ અને ભૌગોલિક અખંડિતતાના રક્ષણ માટે ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (FSI) દ્વારા ઘડવામાં આવેલી વ્યાખ્યા અપનાવવી જોઈએ. 2010 માં, FSI એ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો પર અરવલ્લીનો વિગતવાર સર્વે હાથ ધર્યો હતો. આમાં, રાજસ્થાનના 15 જિલ્લાઓમાં 40,481 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારને અરવલ્લી તરીકે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ વ્યાખ્યામાં ઓછામાં ઓછા 3 ડિગ્રી ઢાળ અને ઓછામાં ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા વિસ્તારોનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી નાની અને નીચી ટેકરીઓ પણ સુરક્ષિત રહેતી હતી.
100-મીટરની વ્યાખ્યા સામે ગંભીર વાંધો
કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા પાવરપોઈન્ટ પ્રેઝન્ટેશનમાં, એમિકસ ક્યુરી કે. પરમેશ્વરે મંત્રાલયની 100-મીટરની વ્યાખ્યાને અસ્પષ્ટ અને ખતરનાક ગણાવી. તેમણે કહ્યું કે આ વ્યાખ્યા અરવલ્લીની ભૌગોલિક ઓળખને તોડી નાખશે. ઘણી નાની ટેકરીઓ અરવલ્લી પર્વતમાળામાંથી બાકાત રાખવામાં આવશે. આ વિસ્તારોને ખાણકામ માટે ખોલી શકાશે. આની સીધી અસર ઇકોલોજી પર પડશે અને થાર રણ પૂર્વ તરફ વિસ્તરી શકે છે. તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે 100-મીટરની મર્યાદા લાગુ થશે તો અરવલ્લી પર્વતમાળાની સાતત્યતા ખોરવાઈ જશે અને તેને સુરક્ષિત ભૌગોલિક એકમ તરીકે સાચવી શકાશે નહીં.
CEC એ મંત્રાલયના દાવાને ગેરમાર્ગે દોરનારો ગણાવ્યો
CEC ના અધ્યક્ષ અને ભૂતપૂર્વ ડિરેક્ટર જનરલ (વન) સિદ્ધાંત દાસે 14 ઓક્ટોબરના પત્રમાં જણાવ્યું હતું કે મંત્રાલય દ્વારા દાખલ કરાયેલા સોગંદનામામાં CEC ને આપેલા મંતવ્યો વાસ્તવમાં CEC સભ્ય ડૉ. જે.આર. ભટ્ટના વ્યક્તિગત મંતવ્યો છે, સમિતિના નહીં. પત્રમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે સમિતિની બેઠક (3 ઓક્ટોબર) ના ડ્રાફ્ટ મિનિટ્સ ક્યારેય CEC ને સબમિટ કરવામાં આવ્યા ન હતા. CEC એ મંત્રાલયના અહેવાલની ઔપચારિક સમીક્ષા કરી ન હતી. મંત્રાલય દ્વારા રજૂ કરાયેલા અહેવાલ પર સહી પણ કરવામાં આવી ન હતી. CECએ પુનરોચ્ચાર કર્યો કે તેમનો સ્પષ્ટ મત છે કે FSI વ્યાખ્યા જ અપનાવવી જોઈએ.
FSI નું આંતરિક મૂલ્યાંકન અને વિરોધાભાસ
એક ટ્વિટમાં, FSI એ મીડિયા અહેવાલોને નકારી કાઢ્યા છે કે અરવલ્લી ટેકરીઓનો 90% ભાગ અસુરક્ષિત બની જશે. જોકે, એક આંતરિક મૂલ્યાંકન મુજબ, 20 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચી અરવલ્લી ટેકરીઓમાંથી 91.3% અને કુલ 118,575 ટેકરીઓમાંથી 99% થી વધુ, 100-મીટરની વ્યાખ્યામાં આવશે નહીં. 20 મીટરથી વધુ ઊંચાઈવાળી ટેકરીઓ કુદરતી વિન્ડ બેરિયર તરીકે પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
મંત્રીના દાવા અને પ્રશ્નો
પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે જણાવ્યું હતું કે અરવલ્લી ક્ષેત્રના માત્ર 0.19% (278 ચોરસ કિમી) વિસ્તારમાં ખાણકામની મંજૂરી છે. જોકે, મંત્રાલયના પોતાના ડેટા દર્શાવે છે કે આ વિસ્તાર રાજસ્થાન, હરિયાણા અને ગુજરાતમાં પહેલેથી જ ખાણકામ હેઠળ છે. મંત્રાલયે હજુ સુધી સ્પષ્ટતા કરી નથી કે 100-મીટર વ્યાખ્યા લાગુ થયા પછી નીચલા અરવલ્લી વિસ્તારોમાં ભવિષ્યમાં ખાણકામ અને વિકાસ કેવી રીતે અટકાવવામાં આવશે. વધુમાં, જમીન સીમાંકન હજુ પૂર્ણ થયું નથી, જેનાથી પ્રશ્નો ઉભા થાય છે કે મંત્રાલયે સુપ્રીમ કોર્ટને કેવી રીતે ખાતરી આપી કે 100-મીટર વ્યાખ્યાથી આગળના વિસ્તારો અરવલ્લી ક્ષેત્રમાં આવશે, જ્યારે FSI ની 3-ડિગ્રી ઢાળ વ્યાખ્યા પહેલાથી જ વ્યાપક હતી.
આ પણ વાંચો: લુધિયાણા: નશામાં ધુત પતિએ 8 મહિનાની ગર્ભવતી પત્નીને નિર્દયતાથી મારી નાંખી












