કોંક્રિટના જંગલોમાં હરિયાળીની આશા: ‘અર્બન ફોરેસ્ટ’ બની રહ્યા છે જીવનદાતા

Urban forests: આજના આધુનિક યુગમાં ઝડપથી વધી રહેલા શહેરીકરણના કારણે મહાનગરો ઉનાળામાં ભઠ્ઠીની જેમ શેકાઈ રહ્યા છે. ઇમારતો, ઉદ્યોગો અને વાહનોના સતત વધતા જતા કાફલાને લીધે શહેરોમાંથી જૈવ વિવિધતા લગભગ નાશ પામી છે. કોંક્રિટના જંગલોમાં કેદ થયેલો મનુષ્ય આજે કુદરતના સાનિધ્યથી જોજનો દૂર થઈ ગયો છે. આવા કપરા સમયમાં પ્રદૂષણ મુક્ત, હરિયાળું અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ જીવન જીવવા માટે ‘અર્બન ફોરેસ્ટ’ એટલે કે શહેરી જંગલોનો નવો અભિગમ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને આશાસ્પદ સાબિત થઈ રહ્યો છે.

ગ્રીન ગુજરાતના મંત્ર સાથે સરકારની કટિબદ્ધતા: શું છે ‘અર્બન ફોરેસ્ટ’?

રાજ્ય સરકાર ‘ગ્રીન ગુજરાત, ક્લીન ગુજરાત’ના સંકલ્પ સાથે શહેરીજનોને શુદ્ધ ઓક્સિજન અને હરિયાળું સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડવા માટે સતત કાર્યરત છે. આ અંતર્ગત વન વિભાગ દ્વારા વિવિધ શહેરોમાં વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી અર્બન ફોરેસ્ટનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, અર્બન ફોરેસ્ટ એટલે શહેરની મધ્યમાં અથવા તેની આસપાસના સરકારી ખાલી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક આબોહવાને અનુકૂળ હોય તેવા વૃક્ષો, છોડ અને વેલાઓ ઉગાડીને તૈયાર કરાતું કૃત્રિમ કે કુદરતી પરિતંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ). હાલમાં ગુજરાત અને સમગ્ર ભારતમાં જાપાનીઝ ટેકનોલોજી આધારિત ‘મિયાવાકી પદ્ધતિ’ (Miyawaki Method) ખૂબ જ લોકપ્રિય બની છે, જેના દ્વારા અતિ ટૂંકા સમયમાં અત્યંત ગીચ શહેરી જંગલો ઉભા કરી શકાય છે.

શહેરી જંગલો શા માટે જરૂરી છે? જાણો તેના મુખ્ય ફાયદા

વન વિભાગના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, અર્બન ફોરેસ્ટ માત્ર દેખાવ પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેનાથી પર્યાવરણ અને માનવજીવનને ત્રિવિધ ફાયદા થાય છે:

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

1. પર્યાવરણીય સંતુલન અને પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ

• હવાનું કુદરતી શુદ્ધિકરણ: આ શહેરી જંગલો હવામાં રહેલા હાનિકારક વાયુઓ જેવા કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડને શોષી લે છે અને વાતાવરણમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે. આ સિવાય તે હવામાં ઉડતા ધૂળના રજકણોને પણ ફિલ્ટર કરે છે.

• તાપમાનમાં 2 થી 5 ડિગ્રીનો ઘટાડો: ઉનાળામાં સિમેન્ટની ઇમારતો અને ડામરના રોડના કારણે શહેરોમાં અતિશય હીટ વેવ વર્તાય છે, જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ ઇફેક્ટ’ કહે છે. ગીચ વૃક્ષોનો છાંયડો અને બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા આ તાપમાનને ૨ થી ૫ ડિગ્રી સુધી નીચું લાવવામાં મદદ કરે છે.

• ઘોંઘાટ (ધ્વનિ પ્રદૂષણ) માં ઘટાડો: ફેક્ટરીઓ અને વાહનોના કાન ફાડી નાખતા અવાજોને વૃક્ષોની હારમાળા પોતાનામાં શોષી લે છે, જેથી આસપાસના રહેણાંક વિસ્તારોમાં શાંતિનો અનુભવ થાય છે.

2. જૈવવિવિધતા અને ભૂગર્ભ જળનું રક્ષણ

• નિરાશ્રિત પશુ-પંખીઓનું આશ્રયસ્થાન: સિમેન્ટના પાકા બાંધકામો વચ્ચે ચકલીઓ, પતંગિયા, ખિસકોલી જેવા નાના જીવો લુપ્ત થવાના આરે છે. અર્બન ફોરેસ્ટ આ જીવોને સુરક્ષિત ઘર અને પૂરતો ખોરાક પૂરો પાડે છે.

• જળ સંચયમાં મદદરૂપ: વૃક્ષોના મૂળ વરસાદના પાણીને વહી જતું અટકાવી જમીનની અંદર ઉતારવાનું કામ કરે છે. પરિણામે ભૂગર્ભ જળના તળ ઊંચા આવે છે અને ચોમાસા દરમિયાન રોડ-રસ્તા પર પાણી ભરાવાની સમસ્યામાંથી આંશિક મુક્તિ મળે છે.

3. માનસિક તણાવ મુક્તિ અને આરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી

• સ્ટ્રેસમાંથી મુક્તિ: સતત ભાગદોડ અને પ્રદૂષણ વચ્ચે જીવતા નાગરિકો જ્યારે આ જંગલોની લીલોતરી જુએ છે અને પક્ષીઓનો કલરવ સાંભળે છે, ત્યારે તેમનો માનસિક તણાવ (ડિપ્રેશન) પલભરમાં દૂર થઈ જાય છે.

• સ્વાસ્થ્ય વર્ધક વાતાવરણ: સ્થાનિક રહેવાસીઓ માટે વહેલી સવારે કે સાંજે વૉકિંગ, જોગિંગ, યોગા અને ધ્યાન (મેડિટેશન) કરવા માટે આ શહેરી જંગલો એક નૈસર્ગિક અને ફેફસાંને તાજગી આપનારું શ્રેષ્ઠ કેન્દ્ર સાબિત થઈ રહ્યા છે

પર્યાવરણ વિદો અને નિષ્ણાતોના મતે, અર્બન ફોરેસ્ટના કારણે શહેરીજીવનમાં પાયાના અનેક સકારાત્મક પરિવર્તનો જોવા મળી રહ્યા છે, જેના મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:

1. પર્યાવરણીય ફાયદા: પ્રદૂષણ સામે કુદરતી ઢાલ

• શુદ્ધ હવાનો સ્ત્રોત: શહેરી જંગલોમાં રહેલા વૃક્ષો હવામાંથી ઝેરી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ($CO_2$) વાયુને શોષી લે છે અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં પ્રાણવાયુ એટલે કે ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે. આ ઉપરાંત, તે વાતાવરણમાં ઉડતા ધૂળના રજકણો અને અન્ય પ્રદૂષકોને ફિલ્ટર કરીને હવાને શુદ્ધ રાખે છે.

• તાપમાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો: ઊંચી કોંક્રિટની બિલ્ડિંગો અને ડામરના રસ્તાઓને કારણે ઉનાળામાં શહેરો ભઠ્ઠીની જેમ તપે છે. વૃક્ષો પોતાના વ્યાપક છાંયડા અને કુદરતી બાષ્પીભવન (Evaporation) ની પ્રક્રિયા દ્વારા આજુબાજુના તાપમાનને નીચું લાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

• ભૂગર્ભ જળના તળમાં વધારો: આ જંગલો ચોમાસા દરમિયાન વરસાદના પાણીને વહી જતું અટકાવી તેને જમીનની અંદર ઉતારવામાં મદદ કરે છે, જેના કારણે લાંબા ગાળે શહેરોના ભૂગર્ભ જળના તળ ઊંચા આવે છે.

2. આર્થિક અને શારીરિક ફાયદા: વીજળીના બિલમાં ઘટાડો અને ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય

• ઊર્જાની મોટી બચત: ઘરો અને ઓફિસોની આસપાસ ગીચ વૃક્ષો હોવાને કારણે સ્થાનિક વાતાવરણ એકદમ ઠંડુ રહે છે. પરિણામે, ઉનાળામાં એસી (AC) અને પંખાનો વપરાશ ઘટે છે, જે સીધી રીતે નાગરિકોના વીજળીના બિલમાં મોટી આર્થિક બચત કરાવે છે.

• માનસિક શાંતિ અને તણાવમુક્તિ: દિવસભરની ભાગદોડ અને શહેરી ગીચતા વચ્ચે આ નૈસર્ગિક જંગલો લોકોને માનસિક તણાવ (સ્ટ્રેસ) માંથી મુક્તિ અપાવે છે અને તેમના માનસિક સ્વાસ્થ્યને સુધારે છે.

• રમત-ગમત અને વૉકિંગ માટે શ્રેષ્ઠ જગ્યા: સ્થાનિક રહેવાસીઓ માટે સવાર-સાંજ મોર્નિંગ વૉક કરવા, કસરત-યોગા કરવા તેમજ બાળકોને મુક્ત વાતાવરણમાં રમવા માટે આ એક અદ્ભુત અને શુદ્ધ કુદરતી સ્પેસ પૂરી પાડે છે.

3. સામાજિક અને જૈવવિવિધતાના ફાયદા: પ્રકૃતિનું સંતુલન

• લુપ્ત થતા પશુ-પંખીઓનું આશ્રયસ્થાન: શહેરીકરણના કારણે માળો ગુમાવી ચૂકેલા પક્ષીઓ, પતંગિયા, કિસકોલી અને અન્ય નાના જીવોને અર્બન ફોરેસ્ટમાં એક સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન અને નવું જીવન મળે છે.

• ધ્વનિ પ્રદૂષણ (ઘોંઘાટ) માં ઘટાડો: રસ્તાઓ પર દોડતા વાહનો અને હોર્નના કાન ફાડી નાખતા અવાજોને આ ગીચ વૃક્ષોની હારમાળા પોતાનામાં શોષી લે છે, જેનાથી આસપાસના રહેણાંક વિસ્તારોમાં ઘોંઘાટનું પ્રમાણ ઘટે છે અને શાંતિ જળવાઈ રહે છે.

• મુખ્ય સાંસ્કૃતિક અને અર્બન વનો: ભુજનું વિશ્વપ્રસિદ્ધ સ્મૃતિવન, સિંદુરવન, પુનીત વન, રક્ષકવન તેમજ માધાપર સર્વોદય સ્પોર્ટ્સ ગ્રાઉન્ડ ખાતે આધુનિક અર્બન ફોરેસ્ટનું સફળતાપૂર્વક નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે.

• 19 હેક્ટરમાં ગ્રીન કવર: કચ્છ જિલ્લામાં માત્ર ‘વન કવચ’ યોજના હેઠળ જ જુદા-જુદા 17 સ્થળો પર કુલ 19 હેક્ટર જેટલી વિશાળ જમીનમાં લાખો વૃક્ષો વાવીને લીલોતરી ઉભી કરવામાં આવી છે.

• ‘વન કવચ’ થી લઈને ‘એક પેડ મા કે નામ’: હરિયાળી ક્રાંતિ માટે ત્રિવિધ આયોજન

• રાજ્ય સરકાર દ્વારા શહેરોમાં ગ્રીન કવર વધારવા માટે નીચે મુજબના મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સ પર યુદ્ધના ધોરણે કામગીરી ચાલી રહી છે:

• સામાજિક વનીકરણ અને સ્ટ્રીપ પ્લાન્ટેશન: ‘એક પેડ મા કે નામ’ અભિયાન, સાંસ્કૃતિક વનો, રસ્તાઓ અને નહેરોની બંને બાજુ વૃક્ષારોપણ (સ્ટ્રીપ પ્લાન્ટેશન) તેમજ ગ્રામ્ય સ્તરે પંચાયતોની ગૌચર જમીન પર ‘ગ્રામ વન’ બનાવવાની યોજનાઓ ખૂબ જ સફળ રહી છે.

• હરિત વન પથ યોજના: રાજ્યના મુખ્ય હાઇવે, કોસ્ટલ હાઇવે અને શહેરોની આજુબાજુની સરકારી ખાલી જમીનો પર લાખો રોપાઓનું વાવેતર કરીને એક મજબૂત ગ્રીન બેલ્ટ તૈયાર કરાઈ રહ્યો છે, જેથી વાહનોના પ્રદૂષણને અટકાવી શકાય.

• ઓક્સિજન પાર્ક (વન કવચ): જાપાનીઝ મિયાવાકી પદ્ધતિ પર આધારિત ‘વન કવચ’ યોજના હેઠળ શહેરોની વચ્ચે જ ગીચ જંગલો ઉભા કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે શહેરીજનો માટે ‘ઓક્સિજન પાર્ક’ તરીકે કામ કરી રહ્યા છે.

આ પણ વાંચો :‘ચાલતી ટ્રેનમાં ન ચઢો ઈજા…’ હિના ખાનના નિવેદન પર ભડકી શિલ્પા શિંદે, બીમારી પર માર્યો ટોણો