અનામત અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની 50% વ્યવસ્થાનો અંત આવવાની શક્યતા, જાતિગત વસ્તી ગણતરી માર્ગ ખોલશે

નવી દિલ્હી, 2 મે : ભારતમાં દાયકાઓથી અનામત વધારવાની માંગણીઓ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નક્કી કરાયેલી 50% મર્યાદા સાથે ટકરાઈ રહી છે. પરંતુ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલી જાતિ વસ્તી ગણતરી આ ચર્ચાને નવો વળાંક આપી શકે છે.

વર્ષ ૧૯૯૨માં ઈન્દિરા સાહની વિરુદ્ધ ભારત સંઘના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટની નવ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે ઠરાવ્યું હતું કે અનામતની મર્યાદા ૫૦% થી વધુ ન હોવી જોઈએ. કોર્ટે મંડલ કમિશનની ભલામણોને સ્વીકારીને OBC માટે 27% અનામતને મંજૂરી આપી હતી.

પરંતુ અપવાદરૂપ પરિસ્થિતિઓ સિવાય ક્રીમી લેયરને બાકાત રાખવા અને એકંદર અનામત મર્યાદા પર પ્રતિબંધ પણ લાદ્યો. આ પછી, કેન્દ્ર અને રાજ્યો દ્વારા આ મર્યાદાથી ઉપર અનામત આપવા માટે ઘણા પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે દર વખતે ડેટા અને તથ્યો માંગીને તેમને નકારી કાઢ્યા હતા.

વર્ષ 2006 માં, એમ. નાગરાજ વિરુદ્ધ ભારત સંઘના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે SC/ST માં પ્રમોશનમાં અનામતને સમર્થન આપ્યું હતું પરંતુ ત્રણ માપદંડો પણ નક્કી કર્યા હતા. પછાતપણું, પ્રતિનિધિત્વનો અભાવ અને વહીવટી કાર્યક્ષમતા પરની અસરને ધ્યાનમાં રાખીને, એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે પ્રમોશનમાં અનામત આપવી જોઈએ. રાજ્યો માટે આ બધા પરિમાણો ડેટા દ્વારા સાબિત કરવા ફરજિયાત હતા.

2018ના જરનૈલ સિંહના ચુકાદામાં, કોર્ટે SC/ST માટે પછાતપણું સાબિત કરવાની જરૂરિયાત દૂર કરી હતી પરંતુ પ્રતિનિધિત્વના અભાવ અને ડેટા સબમિટ કરવાની જરૂરિયાત જાળવી રાખી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે 2014માં યુપીએ સરકારના જાટ સમુદાયને ઓબીસી યાદીમાં સામેલ કરવાના પ્રયાસને ફગાવી દીધો હતો.

2018 માં, મહારાષ્ટ્ર સરકારના મરાઠા અનામત વધારવાના કાયદાને પણ સુપ્રીમ કોર્ટે રદ કર્યો હતો કારણ કે તે 50% મર્યાદા કરતાં વધુ હતો. આ પછી, સંસદને કલમ 342A માં સુધારો કરવો પડ્યો જેથી રાજ્યો SEBC (સામાજિક-આર્થિક રીતે પછાત વર્ગો) ને પોતે ઓળખી શકે. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે અનામતના લાભો વધારવાના પ્રયાસોને પણ ફગાવી દીધા છે.

દેશની સુપ્રીમ કોર્ટે બિહાર, ગુજરાત, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને રાજસ્થાનના કેટલાક જિલ્લાઓમાં જાટોને OBC યાદીમાં સામેલ કરવાના તત્કાલીન સંયુક્ત પ્રગતિશીલ ગઠબંધન (UPA) સરકારના નિર્ણયને રદ કર્યો હતો.

કોર્ટે મહારાષ્ટ્રના 2018ના કાયદાને રદ કર્યો જેમાં મરાઠાઓને અનામતનો લાભ આપવામાં આવ્યો હતો. દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આનાથી રાજ્યમાં કુલ અનામત ૫૦% થી વધુ થઈ જશે. તે ચુકાદામાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર જ સામાજિક અને આર્થિક રીતે પછાત વર્ગો અથવા SEBCs ને વ્યાખ્યાયિત કરી શકે છે. આ ચુકાદા બાદ, સંસદને કલમ 342A માં સુધારો કરવો પડ્યો, જેનાથી રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને SEBCs ઓળખવાનો અધિકાર પુનઃસ્થાપિત થયો.

2019 માં EWS આરક્ષણ

2019 માં, કેન્દ્રએ બંધારણમાં સુધારો કર્યો અને EWS શ્રેણી માટે 10% અનામત લાગુ કર્યું. આ મર્યાદાથી વધુ અનામત હતું, પરંતુ 2022 માં સુપ્રીમ કોર્ટે તેને માન્ય કર્યું અને કહ્યું કે આર્થિક ધોરણે અનામત બંધારણીય છે.

હવે કેન્દ્ર દ્વારા જાહેર કરાયેલ જાતિ વસ્તી ગણતરી વાસ્તવિક આંકડા અને પ્રતિનિધિત્વની સ્થિતિને પ્રતિબિંબિત કરશે. આ પછી, તે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિર્ધારિત ધોરણોને પૂર્ણ કરી શકે છે. આ વસ્તી ગણતરી આગામી વર્ષોમાં અનામત વ્યવસ્થા અને ન્યાયિક સમીક્ષા અંગે નીતિ નિર્માણ માટે મજબૂત આધાર બની શકે છે.

આ પણ વાંચો :- ભગવાન કેદારનાથના દર્શન ખુલ્યા, ભક્તોની ભારે ભીડ જામી