Indian Marriage: આજના સમયમાં Gen-Zથી લઈને Millennials સુધીના યુવાનો માટે “My Life, My Rules”નો અભિગમ જોવા મળે છે. અભ્યાસ, કારકિર્દી અને લગ્ન જેવા જીવનના મહત્વના નિર્ણયો પણ હવે યુવાનો પોતાની પસંદગી અને અનુકૂળતા પ્રમાણે લેતા થયા છે. ખાસ કરીને લગ્ન ક્યારે કરવા તે નિર્ણય પણ વ્યક્તિગત પસંદગી પર આધારિત બન્યો છે.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો

https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

પરંતુ ભારતના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો એક સમય એવો હતો જ્યારે નાની ઉંમરના બાળકોને તેમની સમજણ વિકસે તે પહેલાં જ લગ્નના બંધનમાં બાંધી દેવામાં આવતા હતા. બાળ લગ્નની આ પ્રથા સમાજ માટે ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ હતી. આ કુપ્રથા સામે અનેક સમાજ સુધારકોએ અવાજ ઉઠાવ્યો અને અંતે કાયદાકીય સુધારાનો માર્ગ મોકળો થયો.

આ જ ઐતિહાસિક પ્રયાસોમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ કાયદો હતો શારદા એક્ટ. આ કાયદો શું હતો, શા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો, તેને લાગુ કરાવવામાં કોની ભૂમિકા રહી અને આજે ભારતમાં લગ્નની કાયદેસરની ઉંમર કેટલી છે? જાણો સમગ્ર માહિતી.

શારદા એક્ટ શું હતો?

શારદા એક્ટનું સત્તાવાર નામ Child Marriage Restraint Act, 1929 એટલે કે બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1929 હતું. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતમાં બનાવવામાં આવેલા આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ બાળ લગ્નની પ્રથાને નિયંત્રિત કરવાનો હતો. આ કાયદા દ્વારા છોકરા અને છોકરીના લગ્ન માટે ન્યૂનતમ કાયદેસરની ઉંમર નક્કી કરવામાં આવી હતી.

નક્કી કરાયેલી ઉંમર કરતાં ઓછી ઉંમરે લગ્ન કરનાર અથવા કરાવનાર વ્યક્તિ સામે દંડ અને સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. તે સમયના ભારતીય સમાજમાં આ એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક સુધારાકીય પગલું માનવામાં આવતું હતું.

બાળ લગ્ન રોકવા માટે કાયદાની જરૂર શા માટે પડી?

19મી સદી અને 20મી સદીની શરૂઆતના સમયમાં ભારતમાં બાળ લગ્ન એક ગંભીર સામાજિક સમસ્યા હતી. નાની ઉંમરે લગ્નના કારણે ખાસ કરીને છોકરીઓના આરોગ્ય, શિક્ષણ અને સમગ્ર જીવન પર ગંભીર અસર પડતી હતી.

નાની ઉંમરે ગર્ભધારણથી આરોગ્યનું જોખમ

નાની ઉંમરે લગ્ન થયા બાદ ઘણી છોકરીઓને વહેલી ઉંમરે ગર્ભધારણ કરવું પડતું હતું. આના કારણે માતા અને બાળક બંનેના આરોગ્ય સામે જોખમ ઊભું થતું હતું. તે સમયગાળામાં પ્રસૂતિ દરમિયાન નાની ઉંમરની ઘણી યુવતીઓના મૃત્યુના કિસ્સાઓ પણ જોવા મળતા હતા.

શિક્ષણ અધૂરું રહી જતું

બાળ લગ્નના કારણે બાળકો, ખાસ કરીને છોકરીઓનું શિક્ષણ અધવચ્ચે જ અટકી જતું હતું. લગ્ન અને ત્યારબાદની પારિવારિક જવાબદારીઓના કારણે તેમને અભ્યાસ અને વ્યક્તિગત વિકાસની તક મળતી નહોતી.

નાની ઉંમરે વિધવા થવાની સમસ્યા

તે સમયના સમાજમાં બાળ લગ્નના કારણે ઘણી છોકરીઓ નાની ઉંમરે જ વિધવા બની જતી હતી. ત્યારબાદ તેમને સામાજિક ભેદભાવ અને અનેક પ્રકારની મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડતો હતો. આવી પરિસ્થિતિને કારણે બાળ લગ્ન સામે કાયદાકીય પગલાં લેવાની જરૂરિયાત વધુ તીવ્ર બની હતી.

શારદા એક્ટ લાગુ કરાવવામાં કોની ભૂમિકા હતી?

શારદા એક્ટને કાયદાકીય સ્વરૂપ અપાવવામાં હરબિલાસ શારદાનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન માનવામાં આવે છે. તેઓ અજમેરના જાણીતા શિક્ષણવિદ, ન્યાયાધીશ અને રાજનેતા હતા. હરબિલાસ શારદાએ વર્ષ 1927માં કેન્દ્રીય વિધાનસભામાં બાળ લગ્ન વિરુદ્ધ બિલ રજૂ કર્યું હતું. આ બિલને પસાર કરાવવા માટે તેમણે સતત પ્રયાસો કર્યા. સમાજ સુધારકોના દબાણ અને પ્રયાસો વચ્ચે ભારે વિરોધ છતાં અંતે આ બિલ પસાર થયું. હરબિલાસ શારદાના નામ પરથી જ આ કાયદો લોકપ્રિય રીતે “શારદા એક્ટ” તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો.

આ કાયદાના નિર્માણ અને સામાજિક સુધારાના પ્રયાસોમાં ડૉ. મુથુલક્ષ્મી રેડ્ડી અને સરોજિની નાયડુ સહિત અનેક સમાજ સુધારકોના સમર્થનનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે.

શરૂઆતમાં લગ્નની કાયદેસરની ઉંમર કેટલી હતી?

શારદા એક્ટ અમલમાં આવ્યો ત્યારે છોકરીઓ માટે લગ્નની ન્યૂનતમ ઉંમર 14 વર્ષ, જ્યારે છોકરાઓ માટે 18 વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી હતી. સમય સાથે બાળ લગ્ન અને બાળકોના અધિકારો અંગેની સામાજિક સમજણમાં પરિવર્તન આવ્યું અને કાયદામાં પણ સુધારા કરવામાં આવ્યા. 1978ના સુધારા બાદ છોકરીઓ માટે લગ્નની ન્યૂનતમ ઉંમર 18 વર્ષ અને છોકરાઓ માટે 21 વર્ષ કરવામાં આવી. આ ઉંમરનો કાયદાકીય માળખો ત્યારબાદ પણ ભારતમાં મહત્વપૂર્ણ રહ્યો છે.

હાલમાં ભારતમાં લગ્નની કાયદેસરની ઉંમર કેટલી છે?

હાલના કાયદાકીય માળખા મુજબ ભારતમાં:

• છોકરી માટે લગ્નની ન્યૂનતમ ઉંમર – 18 વર્ષ
• છોકરા માટે લગ્નની ન્યૂનતમ ઉંમર – 21 વર્ષ

મહિલાઓ અને પુરુષો બંને માટે લગ્નની ન્યૂનતમ ઉંમર 21 વર્ષ કરવાની ચર્ચા અને કાયદાકીય પ્રયાસો સમયાંતરે થયા છે, પરંતુ હાલની કાયદેસરની સ્થિતિમાં મહિલાઓ માટે 18 વર્ષ અને પુરુષો માટે 21 વર્ષ છે.

બાળ લગ્ન ક્યારે ગણાય?

જ્યારે લગ્નમાં સામેલ છોકરો અથવા છોકરી કાયદા દ્વારા નક્કી કરાયેલી ન્યૂનતમ ઉંમરથી ઓછી ઉંમરના હોય, ત્યારે તેને બાળ લગ્ન તરીકે ગણવામાં આવે છે. બાળ લગ્નને રોકવા માટે ભારતમાં હાલમાં મુખ્ય કાયદો Prohibition of Child Marriage Act, 2006 એટલે કે બાળ લગ્ન પ્રતિષેધ અધિનિયમ, 2006 છે.

આ કાયદાએ અગાઉના Child Marriage Restraint Act, 1929 (શારદા એક્ટ)નું સ્થાન લીધું હતું. નવા કાયદામાં બાળ લગ્ન રોકવા, સજા વધુ અસરકારક બનાવવા અને બાળ લગ્નના ભોગ બનેલા બાળકોને કાયદાકીય સુરક્ષા આપવા માટે વધુ મજબૂત જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

બાળ લગ્ન કરનાર પુરુષ માટે શું સજા છે?

કલમ 9 હેઠળ, 18 વર્ષથી વધુ ઉંમરનો કોઈ પુખ્ત પુરુષ જો બાળક સાથે લગ્ન કરે છે, તો તેને 2 વર્ષ સુધીની કઠોર કેદ અથવા 1 લાખ રૂપિયા સુધીનો દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.

આ પણ વાંચોઃ S&P નો ભારતના વિકાસ માટે બૂસ્ટર ડોઝ: FY27 માટે GDP વૃદ્ધિ દરનો અંદાજ વધારીને 7% કર્યો

બાળ લગ્ન કરાવનાર અથવા તેમાં મદદ કરનાર માટે સજા

કલમ 10 હેઠળ જે વ્યક્તિ બાળ લગ્ન કરાવે, તેનું આયોજન કરે, તેનું સંચાલન કરે અથવા તેમાં સહયોગ આપે તેની સામે પણ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. આવા કિસ્સામાં 2 વર્ષ સુધીની કઠોર કેદ અને 1 લાખ રૂપિયા સુધીના દંડની જોગવાઈ છે.

આ જોગવાઈ હેઠળ લગ્ન કરાવનાર પુરોહિત અથવા પંડિત, કેટરર અને મેરેજ ગાર્ડનના સંચાલક જેવા લોકો પણ આવી શકે છે, જો તેમને બાળ લગ્ન અંગે જાણકારી હોવા છતાં તેઓ તેમાં સહયોગ કરતા હોય.

માતા-પિતા અને વાલીઓ માટે પણ સજાની જોગવાઈ

કલમ 11 હેઠળ બાળકના માતા-પિતા, વાલી અથવા તેની દેખરેખ રાખતી વ્યક્તિ જો બાળ લગ્નને પ્રોત્સાહન આપે, મંજૂરી આપે અથવા તેને રોકવામાં નિષ્ફળ જાય તો તેમની સામે પણ કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. આ માટે 2 વર્ષ સુધીની કઠોર કેદ અને 1 લાખ રૂપિયા સુધીના દંડની જોગવાઈ છે.

બાળ લગ્નનો ગુનો સંજ્ઞેય અને બિનજામીનપાત્ર

બાળ લગ્ન પ્રતિષેધ અધિનિયમ હેઠળના ગુનાઓને સંજ્ઞેય (Cognizable) અને બિનજામીનપાત્ર (Non-bailable) બનાવવામાં આવ્યા છે. તેનો અર્થ એ છે કે કાયદાની જોગવાઈઓ હેઠળ પોલીસને વોરંટ વિના ધરપકડ કરવાની સત્તા હોઈ શકે છે અને જામીન મેળવવો આપમેળે મળતો અધિકાર નથી.

શું બાળ લગ્ન આપમેળે અમાન્ય થઈ જાય છે?

બાળ લગ્નની કાયદાકીય સ્થિતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે દરેક બાળ લગ્ન શરૂઆતથી જ આપમેળે અમાન્ય ગણાતું નથી. જે વ્યક્તિ લગ્ન સમયે નાબાલિગ હતી, તેને ચોક્કસ કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા આ લગ્ન રદ કરાવવાનો અધિકાર મળે છે. તે વ્યક્તિ જિલ્લા કોર્ટમાં અરજી કરીને લગ્ન રદ કરવાની માંગ કરી શકે છે.

આ માટે કાયદામાં સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. લગ્ન સમયે નાબાલિગ રહેલી છોકરી 20 વર્ષની ઉંમર સુધી, જ્યારે છોકરો 23 વર્ષની ઉંમર સુધી લગ્ન રદ કરાવવા માટે અરજી કરી શકે છે.

શારદા એક્ટનું ઐતિહાસિક મહત્વ

શારદા એક્ટને માત્ર એક કાયદા તરીકે જોવાને બદલે ભારતીય સમાજમાં બાળ લગ્ન સામે થયેલા એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક સુધારાના પગલા તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. આ કાયદા દ્વારા બાળ લગ્ન જેવી પ્રથાને કાયદાકીય રીતે નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ સમયની જરૂરિયાત મુજબ કાયદામાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા અને અંતે 2006નો બાળ લગ્ન પ્રતિષેધ અધિનિયમ અમલમાં આવ્યો.

આજે લગ્નની ઉંમર અંગે કાયદો સ્પષ્ટ છે અને નક્કી કરાયેલી ઉંમર કરતાં ઓછી ઉંમરે થતા લગ્ન સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

આ પણ વાંચોઃ UNGAમાં ટ્રમ્પને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિનો આકરો જવાબ, જાણો શું કહ્યું