આપત્તિ પહેલાં 84% ભારતીયોને મળે છે ચેતવણી, છતાં કેમ નથી લઈ શકતા પગલાં?
India Disaster Management: ભારતમાં કુદરતી આપત્તિઓ સામે લોકોને સાવચેત કરવા માટેનું ચેતવણી તંત્ર મજબૂત બન્યું છે. ચક્રવાત, પૂર, ભારે વરસાદ અને ગરમી જેવી આપત્તિઓ પહેલાં સરકાર અને સંબંધિત એજન્સીઓ દ્વારા લોકોને એલર્ટ મોકલવામાં આવે છે. જોકે, ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ચેતવણી મળ્યા પછી પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો પોતાની સુરક્ષા માટે જરૂરી પગલાં લઈ શકતા નથી. એક નવા વૈશ્વિક સર્વેમાં સામે આવ્યું છે કે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં કુદરતી આપત્તિનો સામનો કરનારા 84 ટકા ભારતીયોને આપત્તિ પહેલાં જ ચેતવણી મળી હતી, પરંતુ તેમાંથી માત્ર 40 ટકા લોકો જ ચેતવણીના આધારે કોઈ પગલું લઈ શક્યા હતા. એટલે કે દર 10માંથી 6 લોકો ચેતવણી મળવા છતાં કંઈ કરી શક્યા નહોતા.
વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં ભારતમાં સ્થિતિ અલગ
લોયડ્સ રજિસ્ટર ફાઉન્ડેશનના વર્લ્ડ રિસ્ક પોલના અહેવાલમાં આ આંકડા સામે આવ્યા છે. 3 નવેમ્બર, 2026ના રોજ જાહેર થયેલા આ રિપોર્ટ માટે ગેલપ દ્વારા વર્ષ 2025માં 140 દેશો અને વિસ્તારોના 1.43 લાખથી વધુ લોકોનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. રિપોર્ટ અનુસાર આપત્તિ પહેલાં ચેતવણી મેળવનારા લોકોની વૈશ્વિક સરેરાશ 80 ટકા છે, જ્યારે ભારતમાં આ આંકડો 84 ટકા છે. જોકે ચેતવણી મળ્યા બાદ તેના આધારે પગલાં લેનારા લોકોની વૈશ્વિક સરેરાશ 64 ટકા છે, જ્યારે ભારતમાં માત્ર 40 ટકા લોકો જ આવું કરી શક્યા હતા.
ચેતવણી પહોંચે છે, પરંતુ શું કરવું તેની જાણકારી નથી
ભારતમાં સમસ્યા માત્ર ચેતવણી પહોંચાડવાની નથી. સર્વે મુજબ ચેતવણી મેળવનારા દર 10માંથી 6 ભારતીયોને ત્રણ કે તેથી વધુ માધ્યમો દ્વારા એલર્ટ મળ્યું હતું. તેમ છતાં પરિવારોમાં આપત્તિનો સામનો કરવાની તૈયારીનો અભાવ જોવા મળ્યો છે. ભારતમાં માત્ર 21 ટકા પરિવારોને જ ખબર છે કે આપત્તિની ચેતવણી મળ્યા બાદ ખરેખર શું કરવું જોઈએ. જ્યારે દર ચાર ભારતીયમાંથી માત્ર એકને વિશ્વાસ છે કે તે પોતાને અને પોતાના પરિવારને સુરક્ષિત રાખી શકે છે.
વ્યક્તિગત સ્તરે આપત્તિનો સામનો કરવાની ક્ષમતા અંગેના આંકડામાં વર્ષ 2023 પછી 26 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ દર્શાવે છે કે માત્ર ટેક્નોલોજી અને એલર્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવાથી આપત્તિ સામેની સંપૂર્ણ તૈયારી શક્ય નથી.
ભારતમાં એલર્ટ સિસ્ટમ થઈ રહી છે મજબૂત
ભારતમાં કોમન એલર્ટિંગ પ્રોટોકોલ આધારિત ‘સચેત’ (SACHET) ચેતવણી પ્રણાલી હવે તમામ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કાર્યરત છે. આ ઉપરાંત મે 2026માં સેલ બ્રોડકાસ્ટ એલર્ટ સિસ્ટમ પણ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ વ્યવસ્થાઓ દ્વારા કુદરતી આપત્તિ અંગેની ચેતવણી ઝડપથી લોકો સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
રિપોર્ટમાં એ પણ સામે આવ્યું છે કે 63 ટકા ભારતીયો માને છે કે કેન્દ્ર સરકાર આપત્તિનો સામનો કરવા માટે સારી રીતે તૈયાર છે. વૈશ્વિક સ્તરે આ માન્યતા ધરાવતા લોકોનું પ્રમાણ 53 ટકા છે. સામાજિક સ્તરે આપત્તિનો સામનો કરવાની ક્ષમતામાં ભારત 139 દેશોમાં 21મા સ્થાને છે.
માત્ર સરકાર નહીં, પરિવારોની તૈયારી પણ જરૂરી
નિષ્ણાતોના મતે આપત્તિ સામે લડવાની તૈયારી માત્ર સરકારની ચેતવણી પ્રણાલી સુધી સીમિત ન હોવી જોઈએ. દરેક પરિવારે અગાઉથી નક્કી કરવું જોઈએ કે એલર્ટ મળે ત્યારે ક્યાં જવું, કઈ જરૂરી વસ્તુઓ સાથે રાખવી અને કટોકટીમાં કોનો સંપર્ક કરવો.
રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ (NDMA) દ્વારા લૂ, ચક્રવાત, પૂર અને ગ્લેશિયર ફાટવાથી આવતા પૂરને લઈને માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે. જોકે આ માર્ગદર્શિકાઓનો મોટાભાગનો હિસ્સો સરકારી અધિકારીઓ માટે છે. સામાન્ય પરિવારો સુધી પહોંચતા SMS અને સોશિયલ મીડિયા સંદેશાઓમાં પણ ઘણી વખત આપત્તિ સમયે શું કરવું તેની સ્પષ્ટ માહિતી હોતી નથી.
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
હીટવેવ સામેની તૈયારીમાં પણ ખામી
ભારતનાં 23 રાજ્યોનાં 250થી વધુ શહેરો અને જિલ્લાઓમાં હીટવેવ સામે લડવા માટે એક્શન પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. તેની શરૂઆત 2013માં અમદાવાદથી થઈ હતી. જોકે મોટાભાગની યોજનાઓમાં અમલીકરણની જવાબદારી સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર પર છોડી દેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે ભારે ગરમી દરમિયાન બાંધકામ સ્થળોએ કામના કલાકો વહેલી સવાર અથવા સાંજના રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. પરંતુ આ સૂચના ફરજિયાત ન હોવાથી દૈનિક વેતન પર કામ કરતા મજૂરો ઘણી વખત ગરમીમાં પણ કામ ચાલુ રાખે છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હવે માત્ર નવા સાયરન, SMS એલર્ટ અને ચેતવણીના માધ્યમો પાછળ ખર્ચ કરવાને બદલે લોકોને તાલીમ આપવા પર વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. હોસ્પિટલોને કટોકટી માટે તૈયાર રાખવી, મફત તબીબી સુવિધાઓ વધારવી અને શાળા તથા કામકાજના સમયમાં જરૂરી ફેરફાર જેવા પગલાં પણ એટલાં જ મહત્ત્વનાં છે.
આ સર્વેનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે આપત્તિ પહેલાં ચેતવણી મળવી જરૂરી છે, પરંતુ એ ચેતવણીના આધારે સમયસર યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકાય તેવી તૈયારી હોવી તેનાથી પણ વધુ જરૂરી છે.
