Gujarat Diabetes: ગુજરાતમાં ડાયાબિટીસનું જોખમ હવે માત્ર શહેરો પૂરતું સીમિત રહ્યું નથી. ગામડાંમાં પણ હાઈ બ્લડ શુગર ધરાવતા લોકોની સંખ્યામાં વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે. નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે (NFHS)-6ના તાજેતરના આંકડા પ્રમાણે છેલ્લા ચાર વર્ષમાં રાજ્યના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હાઈ બ્લડ શુગરનું પ્રમાણ વધ્યું છે. ખાસ કરીને દક્ષિણ ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારો ડાંગ અને તાપીમાં મહિલાઓમાં નોંધાયેલો વધારો ચિંતાજનક છે.

NFHS-6ના આંકડામાં શું સામે આવ્યું?

વર્ષ 2023-24 દરમિયાન હાથ ધરાયેલા NFHS-6ના સર્વે મુજબ ગુજરાતમાં 18.6 ટકા પુરુષો અને 16.4 ટકા મહિલાઓનું બ્લડ શુગર ઊંચું અથવા ખૂબ ઊંચું (140 mg/dLથી વધુ) હતું અથવા તેઓ બ્લડ શુગર નિયંત્રણ માટે દવાઓ લેતાં હતાં. NFHS-5 (2019-21)ની સરખામણીએ પુરુષોમાં 1.7 ટકા અને મહિલાઓમાં 0.6 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. શહેરી અને ગ્રામીણ વિસ્તારોની સરખામણી કરીએ તો પુરુષોમાં શહેરોમાં હાઈ બ્લડ શુગરનું પ્રમાણ 20.2 ટકા, જ્યારે ગામડાંમાં 17.6 ટકા છે. મહિલાઓમાં શહેરી વિસ્તારોમાં આ પ્રમાણ 18.2 ટકા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 15.2 ટકા છે. જોકે જિલ્લા સ્તરે થયેલી સરખામણીમાં કેટલાક ગ્રામીણ અને શહેરોની બહારના વિસ્તારોમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે.

પુરુષોમાં નવસારીમાં સૌથી મોટો ઉછાળો

પુરુષોમાં નવસારી જિલ્લામાં હાઈ બ્લડ શુગરનું પ્રમાણ વર્ષ 2019-21માં 16.1 ટકા હતું, જે વર્ષ 2023-24માં વધીને 25.3 ટકા થયું છે. આમ ચાર વર્ષમાં 9.2 ટકા પોઈન્ટનો વધારો નોંધાયો છે. આણંદ જિલ્લામાં પણ 8.9 ટકા પોઈન્ટનો વધારો થતાં પ્રમાણ 15.5 ટકાથી વધીને 24.4 ટકા થયું છે. જ્યારે ગીર સોમનાથમાં 7.6 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે અને પ્રમાણ 14.2 ટકાથી વધીને 21.8 ટકા થયું છે.

મહિલાઓમાં ડાંગ અને વલસાડની સ્થિતિ ચિંતાજનક

મહિલાઓમાં દક્ષિણ ગુજરાતના જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ વધારો જોવા મળ્યો છે. ડાંગ જિલ્લામાં હાઈ બ્લડ શુગરનું પ્રમાણ 6.7 ટકાથી વધીને 13.2 ટકા થયું છે. એટલે કે 6.5 ટકા પોઈન્ટનો વધારો નોંધાયો છે. વલસાડમાં આ પ્રમાણ 13.6 ટકાથી વધીને 19.2 ટકા થયું છે, જ્યારે નવસારીમાં 16 ટકાથી વધીને 20.8 ટકા નોંધાયું છે. આ બંને જિલ્લામાં અનુક્રમે 5.6 અને 4.8 ટકા પોઈન્ટનો વધારો થયો છે.

બદલાતી જીવનશૈલી બની શકે છે મોટું કારણ

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ગામડાંમાં પણ જીવનશૈલીમાં આવેલા ફેરફારો ડાયાબિટીસનું જોખમ વધારતા પરિબળ બની રહ્યા છે. અગાઉ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં લોકોમાં શારીરિક શ્રમનું પ્રમાણ વધારે હતું. કામ પર ચાલીને જવું, ઘરનાં કામ જાતે કરવાં, ઘરે બનાવેલું ભોજન ખાવું અને નિયમિત ઊંઘ જેવી આદતો જીવનશૈલી સંબંધિત બીમારીઓનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બનતી હતી.

વલસાડના ડાયાબિટીસ નિષ્ણાત અને RSSDI ગુજરાત ચેપ્ટરના પૂર્વ સચિવ ડૉ. સંદીપ દેસાઈના જણાવ્યા અનુસાર હવે સુરત, વલસાડ અને નવસારીના લોકોના બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI)માં ખાસ મોટો તફાવત રહ્યો નથી. ડાંગ અને તાપી જેવા આદિવાસી વિસ્તારોમાં પણ મોબાઈલનો ઉપયોગ વધ્યો છે અને અગાઉની સરખામણીએ શારીરિક શ્રમવાળી પ્રવૃત્તિઓ ઘટી રહી છે. તેમણે એ પણ જણાવ્યું કે લોકોમાં આરોગ્ય અંગે જાગૃતિ વધવાથી વધુ લોકો તપાસ અને સારવાર માટે તબીબી સંસ્થાઓ સુધી પહોંચી રહ્યા છે. આ કારણે પણ અગાઉ નિદાન ન થયેલા કેટલાક કેસ હવે સામે આવી રહ્યા છે.

બાળકો અને યુવાનોમાં પણ વધતી ચિંતા

અમદાવાદના ડાયાબિટીસ નિષ્ણાત ડૉ. સંજીવ ફાટકના જણાવ્યા અનુસાર શહેરી વિસ્તારોમાં દર પાંચમાંથી એક પુરુષનું બ્લડ શુગર ઊંચું છે. તેમના મતે, ડાયાબિટીસ સામેની કાર્યવાહી વહેલી ઉંમરથી શરૂ કરવી જરૂરી છે. બાળકો, કિશોરો અને યુવાનોમાં મોબાઈલનો વધતો ઉપયોગ, ડિલિવરી એપ્સ પર નિર્ભરતા અને બહારનું ભોજન ખાવાની આદત ચિંતાજનક છે. બીજી તરફ, રમતગમત અને કસરત માટે પૂરતો સમય ફાળવાતો નથી. આ તમામ બાબતો લાંબા ગાળે આરોગ્ય પર અસર કરી શકે છે.

ડાયાબિટીસના પ્રકારને ઓળખવો પણ જરૂરી

બાળ અને કિશોર વયના હોર્મોન નિષ્ણાત ડૉ. મનોજ અગ્રવાલના જણાવ્યા અનુસાર ડાયાબિટીસના અલગ-અલગ પ્રકાર હોય છે. ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસ સામાન્ય રીતે ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર સાથે સંકળાયેલી છે. જ્યારે ટાઈપ-1 ડાયાબિટીસમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઇન્સ્યુલિન બનાવતાં બીટા કોષોનો નાશ કરે છે. આ ઉપરાંત મોનોજેનિક ડાયાબિટીસનો એક પ્રકાર MODY પણ છે, જે એક જનીનમાં થતા ફેરફારને કારણે થાય છે અને ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદનને અસર કરે છે. તેથી યોગ્ય નિદાન દ્વારા ડાયાબિટીસનો ચોક્કસ પ્રકાર ઓળખવો ખૂબ જરૂરી છે.

બ્લડ શુગર વધવા પાછળનાં મુખ્ય પરિબળો

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર બદલાતી જીવનશૈલીનાં કેટલાક મુખ્ય પરિબળો આ પ્રમાણે છે:

• શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો: રમતગમત અને નિયમિત કસરત માટે પૂરતો સમય ન આપવો.
• મોબાઈલનો વધતો ઉપયોગ: કલાકો સુધી સ્ક્રીન સામે બેસી રહેવું અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહેવું.
• ખાવા-પીવાની આદતોમાં ફેરફાર: ઘરે બનાવેલા ભોજનની જગ્યાએ બહારના ભોજન પર વધતી નિર્ભરતા.
• શારીરિક શ્રમમાં ઘટાડો: ચાલીને કામ પર જવું અને ઘરનાં કામ જાતે કરવાની આદતો ઘટવી.
• ઊંઘની ગુણવત્તામાં ઘટાડો: અનિયમિત દિનચર્યા અને પૂરતી ઊંઘ ન લેવી.

• ડિલિવરી એપ્સનો વધતો ઉપયોગ: વારંવાર બહારથી ભોજન મંગાવવાની આદત.

આ પણ વાંચોઃ નશા મુક્ત અભિયાન 35.88 કરોડ સુધી પહોંચ્યું, 6 વર્ષમાં 40 લાખ લોકોની સારવાર