National News : દેશ સામે માદક દ્રવ્યોનું વ્યસન એક મોટો સામાજિક અને આરોગ્ય પડકાર છે. સરકાર લોકોને માદક દ્રવ્યોના દુરૂપયોગથી નિરુત્સાહિત કરવા અને વ્યસન સામે ઝઝૂમી રહેલા લોકોને સારવાર પૂરી પાડવા માટે સતત અભિયાન ચલાવી રહી છે. આ સંદર્ભમાં, કેન્દ્ર સરકારે 15 ઓગસ્ટ, 2020ના રોજ 272 સંવેદનશીલ જિલ્લાઓમાં નશા મુક્ત ભારત અભિયાન (NMBA) શરૂ કર્યું. બાદમાં, 2023માં તેને દેશભરના તમામ જિલ્લાઓમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું.

અભિયાન દ્વારા 358.8 મિલિયનથી વધુ લોકોને જાગૃત કરાયા

સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય અનુસાર, 12 નવેમ્બર, 2026 સુધીમાં, આ અભિયાન દ્વારા 358.8 મિલિયનથી વધુ લોકોને માદક દ્રવ્યોના દુરૂપયોગ વિશે જાગૃત કરવામાં આવ્યા છે. આમાં 143.5 મિલિયન યુવાનો અને 113.3 મિલિયન મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. આનો અર્થ એ છે કે, આ અભિયાન દેશની મોટી વસ્તી સુધી પહોંચ્યું છે, પરંતુ આ જાગૃતિ હોવા છતાં, માદક દ્રવ્યોના વ્યસનની સમસ્યાને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરવામાં આવી નથી.

ભારતમાં આશરે 160 મિલિયન લોકો દારૂનું સેવન કરતા

દેશમાં માદક દ્રવ્યોની સમસ્યાના પ્રમાણને સમજવા માટે 2018માં હાથ ધરવામાં આવેલ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ મહત્વપૂર્ણ છે. આ સર્વે મુજબ, ભારતમાં આશરે 160 મિલિયન લોકો દારૂનું સેવન કરતા હતા. દરમિયાન, આશરે 31 મિલિયન લોકોએ ગાંજાનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને 22.6 મિલિયન લોકોએ ઓપીઓઇડ્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ઓપીઓઇડ્સમાં અફીણ, હેરોઇન અને કેટલાક પીડાનાશક પદાર્થો જેવા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.

વ્યસનની સમસ્યા ફક્ત એક પદાર્થ સુધી મર્યાદિત નથી

આ આંકડા દર્શાવે છે કે, વ્યસનની સમસ્યા ફક્ત એક પદાર્થ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ દારૂથી લઈને અન્ય માદક દ્રવ્યોથી લઈને વિવિધ પ્રકારના ડ્રગ્સ સુધી વિસ્તરે છે. જો કે, આ આંકડા 2018 ના સર્વે પર આધારિત છે, તેથી તેમને દેશમાં વ્યસનની વર્તમાન સ્થિતિનો સચોટ અંદાજ ગણી શકાય નહીં. આ કારણોસર, સરકાર બીજો રાષ્ટ્રીય સર્વે કરી રહી છે, જેના પરિણામો 2027માં અપેક્ષિત છે.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો

https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

સારવાર માંગતા લોકોની સંખ્યામાં કેટલો વધારો થયો છે?

વ્યસન વિશે જાગૃતિ લાવવા ઉપરાંત, સરકાર પહેલાથી જ તેની પકડમાં રહેલા લોકોને સારવાર અને કાઉન્સેલિંગ આપવાનો પડકાર પણ સામનો કરે છે. સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલયના ડેટા અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2020-21 માં વ્યસન માટે સારવાર અને કાઉન્સેલિંગ મેળવનારા લોકોની સંખ્યા 208,000 હતી. 2025-26 માં આ સંખ્યા વધીને 9.11 લાખથી વધુ થઈ ગઈ.

વધુમાં, મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ અભિયાન અને તેની સાથે સંકળાયેલ સુવિધાઓ દ્વારા લગભગ 4 મિલિયન લોકોને સારવાર અને પુનર્વસન આપવામાં આવ્યું છે. આ વધારો, એક તરફ, સારવાર સુવિધાઓની વધેલી પહોંચ દર્શાવે છે, જ્યારે બીજી તરફ, તે વ્યસન સામે સંઘર્ષ કરી રહેલા લોકોની મોટી સંખ્યા તરફ પણ નિર્દેશ કરે છે.

સારવાર કેન્દ્રો અને સુવિધાઓ કેટલી છે?

મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, 10 નવેમ્બર 2026 સુધીમાં દેશમાં 39.91 લાખ લોકોને સારવાર અને પુનર્વસન કરવામાં આવ્યું છે. આ હાંસલ કરવા માટે, સરકાર પાંચ પ્રકારની સુવિધાઓનું નેટવર્ક ચલાવે છે: 344 વ્યસનીઓ માટે સંકલિત પુનર્વસન કેન્દ્રો (IRCA), 71 આઉટરીચ અને ડ્રોપ-ઇન સેન્ટર્સ (ODIC), 45 સમુદાય-આધારિત પીઅર-લેડ હસ્તક્ષેપ કેન્દ્રો (CPLI), 198 જિલ્લા વ્યસન મુક્તિ કેન્દ્રો અને સરકારી હોસ્પિટલોમાં 155 વ્યસન સારવાર સુવિધાઓ (ATFs). આ કેન્દ્રો દર્દીની ઓળખ, સલાહ, સારવાર અને પુનર્વસન પ્રદાન કરે છે. સરકારે વ્યસન સામે ઝઝૂમી રહેલા વ્યક્તિઓ અને તેમના પરિવારોને મદદ કરવા માટે રાષ્ટ્રીય વ્યસન મુક્તિ હેલ્પલાઇન નંબર, 14,446 પણ શરૂ કર્યો છે.

પડકાર કેટલો મોટો છે?

358.8 મિલિયન લોકો સુધી પહોંચવું અને ડ્રગ મુક્તિ અભિયાન હેઠળ લગભગ 40 લાખ લોકોને સારવાર અને પુનર્વસન કરવું એ સરકાર માટે એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ છે, પરંતુ પડકાર હજુ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આનું એક કારણ એ છે કે, જાગૃતિ અને સારવાર સુવિધાઓના વિસ્તરણ છતાં, હાલનો ડેટા ખૂબ જૂનો છે જે વ્યસન સામે ઝઝૂમી રહેલા લોકોની સંખ્યાને સચોટ રીતે નક્કી કરી શકતો નથી. 2018ના સર્વેક્ષણ પછી, બીજો રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ હાથ ધરવામાં આવી રહ્યો છે.

આ દેશમાં દારૂ, ગાંજા, ઓપીઓઇડ્સ અને અન્ય દવાઓનો ઉપયોગ કરતા લોકોની સંખ્યા નક્કી કરશે. રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે પણ ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવશે. પરિણામો 2027માં અપેક્ષિત છે. આવી સ્થિતિમાં, સરકાર માત્ર ડ્રગના દુરુપયોગ વિશે જાગૃતિ લાવવામાં જ નહીં, પરંતુ સમયસર સારવાર પૂરી પાડવા, સ્વસ્થ થયા પછી ફરીથી થવાથી બચવા અને સમાજમાં તેમના પુનઃ એકીકરણને સુનિશ્ચિત કરવામાં પણ એક મોટો પડકારનો સામનો કરે છે.

ડ્રગ મુક્ત અભિયાન પર કેટલો ખર્ચ થયો?

સરકારે 2020-21 અને 2024-25 વચ્ચે ડ્રગ્સ મુક્ત અભિયાન માટે કુલ રૂ.51.46 કરોડ (આશરે 1.38 બિલિયન ડોલર) ફાળવ્યા છે. સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આમાં 2020-21માં રૂ.13.38 કરોડ (આશરે 1.38 બિલિયન ડોલર), 2022-23માં રૂ.3.14 કરોડ (આશરે 1.50 બિલિયન ડોલર), 2023-24માં રૂ.6.19 કરોડ (આશરે 1.9 બિલિયન ડોલર) અને 2024-25માં રૂ.27.25 કરોડ (આશરે 2.72 બિલિયન ડોલર)નો સમાવેશ થાય છે. આ રકમ ડ્રગ્સ મુક્ત ભારત અભિયાન (NMBA) હેઠળ જાગૃતિ અને અન્ય કાર્યક્રમો માટે ફાળવવામાં આવી હતી.

દરમિયાન, ડ્રગ નિવારણ, સારવાર અને પુનર્વસન માટેની એક મુખ્ય યોજના, નેશનલ એક્શન પ્લાન ફોર ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન (NAPDDR) હેઠળ, 2025-26 માં રાજ્ય સરકારો માટે રૂ.31 કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા, અને રૂ.88.69 કરોડ બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGO) ને રિલીઝ કરવામાં આવ્યા હતા. આ કુલ રૂ.119.69 કરોડની રકમ નોંધાઈ હતી, જેનો લાભ 6.44 લાખથી વધુ લોકોને મળ્યો હતો. જો કે, આ સમગ્ર રકમ ફક્ત દર્દીઓની સારવાર પર ખર્ચવામાં આવતી નથી; તેમાં ડ્રગ ડિ-એડિક્શન અને પુનર્વસન સંબંધિત અન્ય કાર્યક્રમોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

આ પણ વાંચો : મહાદેવ ઓનલાઈન સટ્ટા મામલે CBIની કાર્યવાહી, 6 રાજ્યોમાં 33 ઠેકાણા પર કર્યા દરોડા