બાળકોને AIથી બચાવવાનો વૈશ્વિક ટ્રેન્ડ, શું ભારત હજુ પાછળ છે?

HD News Desk HD News deskLast Updated: જૂન 22, 2026

5 minutes read

AI: શું બાળકોને AI થી દૂર રાખવા જોઈએ? આ પ્રશ્ન હવે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં કાયદા અને નીતિનો ભાગ બની ગયો છે. નોર્વે, ઓસ્ટ્રેલિયા, ફ્રાન્સ, ડેનમાર્ક અને યુરોપિયન યુનિયન જેવા પ્રદેશો બાળકોની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓ પર કડક નિયમો લાગુ કરી રહ્યા છે. આ દેશો માને છે કે અલ્ગોરિધમ-આધારિત પ્લેટફોર્મ અને જનરેટિવ AI બાળકોના માનસિક વિકાસ, ગોપનીયતા અને સામાજિક વર્તનને અસર કરી શકે છે. નોર્વેજીયન સરકાર કહે છે કે AI નો ઉપયોગ કરવાને બદલે, નાના બાળકોએ પહેલા વાંચન, લેખન અને ગણિત જેવી મૂળભૂત કુશળતા વિકસાવવી જોઈએ.

બીજી બાજુ, ભારતમાં પરિસ્થિતિ તદ્દન અલગ દેખાય છે. વિવિધ અહેવાલો અનુસાર, દેશમાં 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના 180 મિલિયનથી વધુ બાળકો નિયમિતપણે સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ કરે છે. આ બાળકો ફક્ત વિડિઓ જોવા પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા, ચેટજીપીટી, સ્નેપચેટ અને અન્ય જનરેટિવ એઆઈ ટૂલ્સનો પણ ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આનાથી પ્રશ્ન ઉભો થાય છે કે જ્યારે દુનિયા બાળકોને સ્ક્રીન અને એઆઈના પ્રભાવથી બચાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે ત્યારે ભારત કેટલું તૈયાર છે.

દુનિયા બાળકો પર ડિજિટલ નિયંત્રણ કેમ વધારી રહી છે?

વિશ્વભરના ઘણા દેશો માને છે કે બાળકોનું બાળપણ સ્ક્રીન અને અલ્ગોરિધમ્સની દયા પર છોડી શકાય નહીં. આ ફિલસૂફીને અનુરૂપ, નોર્વેજીયન સરકારે સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ માટે લઘુત્તમ વય 16 વર્ષ સુધી વધારવા માટે એક બિલ રજૂ કર્યું છે. આ કાયદામાં ટેક કંપનીઓને વય ચકાસણી માટે કાયદેસર રીતે જવાબદાર રહેવાની જરૂર પડશે. સરકાર દલીલ કરે છે કે બાળકોને નાની ઉંમરે અલ્ગોરિધમ-આધારિત સામગ્રીના સંપર્કમાં આવવાથી બચાવવા માટે તે જરૂરી છે. ઓસ્ટ્રેલિયાએ પણ આ દિશામાં આગળ વધ્યું છે, 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા અને અલ્ગોરિધમ-આધારિત પ્લેટફોર્મ પર કડક પ્રતિબંધો લાદ્યા છે. આ પગલાંનો હેતુ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા અને ઑનલાઇન સલામતીને મજબૂત બનાવવાનો છે.

યુરોપિયન યુનિયને ડિજિટલ સર્વિસીસ એક્ટ (DSA) હેઠળ બાળકોની ઓનલાઈન સલામતીને પ્રાથમિકતા આપી છે. આ કાયદો ટેક કંપનીઓને બાળકોના ડેટા પ્રોફાઇલ કરવા અથવા તેમને લક્ષિત જાહેરાતો બતાવવાથી પ્રતિબંધિત કરે છે. તાજેતરમાં, યુરોપિયન કમિશને વય ચકાસણી માટે એક સમર્પિત એપ્લિકેશન પણ બહાર પાડી છે.

ફ્રાન્સ અને ડેનમાર્કે પણ શાળાઓને મોબાઇલ-મુક્ત ઝોન બનાવવા માટે પગલાં લીધાં છે. આ દેશો માને છે કે બાળકોને વાસ્તવિક દુનિયા, રમત અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડવા મહત્વપૂર્ણ છે. આ જ કારણ છે કે ડિજિટલ અધિકારો અને ઓનલાઈન સલામતી અંગે સતત નવા નિયમો વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે.

મુખ્ય મુદ્દાઓ

ભારતમાં 1 અબજથી વધુ સ્માર્ટફોન વપરાશકર્તાઓ છે.

180 મિલિયનથી વધુ વપરાશકર્તાઓ 15 વર્ષ કે તેથી ઓછી ઉંમરના છે.

53% વપરાશકર્તાઓ 18 થી 24 વર્ષની વયના છે.

ભારતમાં સરેરાશ સ્માર્ટફોન ડેટા વપરાશ દર મહિને 37GB છે, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે.

ભારતમાં ડેટા સુરક્ષા નિયમો છે, પરંતુ બાળકો પર AI ની અસરને સંબોધિત કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ નીતિ નથી.

ભારતમાં બાળકો માટે AI અને તૈયારી?

AIનો ઉપયોગ ફક્ત ઓફિસ પૂરતો મર્યાદિત નથી. ભારત સરકાર નાનપણથી જ બાળકોને AIનો પરિચય કરાવવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂકી રહી છે. YUVAi ગ્લોબલ યુથ ચેલેન્જ જેવા કાર્યક્રમો 13 થી 21 વર્ષની વયના યુવાનો માટે અટલ ઇનોવેશન મિશન અને ઇન્ડિયાએઆઇ મિશન હેઠળ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યા છે. શિક્ષણ મંત્રાલયે “AI ફોર સ્કૂલ્સ” પહેલ હેઠળ 18,000 થી વધુ CBSE શાળાઓમાં AI-આધારિત અભ્યાસક્રમ રજૂ કર્યો છે, જેને હવે ધોરણ 3 સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવી રહ્યો છે.

જ્યારે ભારતમાં બાળકો માટે AIનો ઉપયોગ કરવા માટે કોઈ સ્પષ્ટ વય મર્યાદા નથી, ત્યારે મોટાભાગના AI પ્લેટફોર્મ તેમના પોતાના નિયમો અને શરતો અનુસાર કાર્ય કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કેટલીક સેવાઓને 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે માતાપિતાની પરવાનગીની જરૂર હોય છે. બીજી બાજુ, યુએસ અને યુરોપમાં બાળકોના ડેટાને સુરક્ષિત રાખવા માટે કડક નિયમો છે, જેમાં કંપનીઓને સગીર બાળકો પાસેથી ડેટા એકત્રિત કરતા પહેલા માતાપિતાની ચકાસણી મેળવવાની જરૂર પડે છે.

ભારત સરકારની AI શાસન માર્ગદર્શિકા મુજબ શિક્ષણ અને સરકારી ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા AI સાધનો બાળ સુરક્ષા, ડેટા ગોપનીયતા અને ભેદભાવ ન રાખવા જેવા ધોરણોનું પાલન કરે છે, છતાં બાળકો માટે AI ના ઉપયોગ અંગે અલગ અને વ્યાપક નિયમોનો અભાવ છે.

ભારતમાં 18 કરોડ બાળકોનું ડિજિટલ વિશ્વ

ભારતમાં ડિજિટલ ઍક્સેસ ઝડપથી વિકસ્યું છે, અને તેની સૌથી મોટી અસર બાળકોમાં જોવા મળી રહી છે. વિવિધ અહેવાલો અનુસાર, ૧૫ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના 18 કરોડથી વધુ બાળકો નિયમિતપણે સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. યુટ્યુબ, ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સ અને શોર્ટ વિડિયો પ્લેટફોર્મની સાથે, બાળકો હવે ચેટજીપીટી, સ્નેપચેટ માય એઆઈ અને અન્ય જનરેટિવ એઆઈ ટૂલ્સનો પણ ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.

બાળકો માટે માહિતી અને શીખવા માટે એઆઈ-આધારિત ટૂલ્સ એક નવું માધ્યમ બની રહ્યા છે. જો કે, આમાં ઘણા જોખમો પણ છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે એઆઈ પર સતત નિર્ભરતા બાળકોની સ્વતંત્ર રીતે વિચારવાની અને સમસ્યાઓ હલ કરવાની ક્ષમતાને અસર કરી શકે છે. વધુમાં, ડીપફેક્સ, સાયબર ધમકીઓ અને ગેરમાર્ગે દોરતી માહિતીની સરળ ઍક્સેસ જેવા પડકારો પણ ઉભરી રહ્યા છે.

ભારતીય કાયદો શું કહે છે?

ભારત સરકારે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) નિયમો દ્વારા બાળકોના ડેટાના રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓ કરી છે. આ નિયમો હેઠળ, પ્લેટફોર્મ્સે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના ડેટા પર પ્રક્રિયા કરતા પહેલા ચકાસાયેલ માતાપિતાની સંમતિ મેળવવી આવશ્યક છે. આ હેતુ માટે DigiLocker, સરકારી ID કાર્ડ અથવા વિડિઓ ચકાસણી જેવા વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. વધુમાં, કંપનીઓને બાળકોની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવાની અથવા તેમને લક્ષિત જાહેરાતો બતાવવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. સરકારનું ધ્યાન હાલમાં ડેટા સુરક્ષા અને ગોપનીયતા પર છે. જો કે, આ નિયમો તબક્કાવાર રીતે લાગુ કરવામાં આવી રહ્યા છે.

ગામડાઓથી લઈને શહેરો સુધી, દરેક યુવાન વ્યક્તિના ખિસ્સામાં સ્માર્ટફોન છે

ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ડિજિટલ બજારોમાંનું એક છે. ડેટારિપોર્ટલ અનુસાર, દેશમાં 1.06 અબજથી વધુ સક્રિય મોબાઇલ કનેક્શન અને 1.03 અબજ ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ છે. IAMAI-Kantar રિપોર્ટ જણાવે છે કે ભારતમાં 958 મિલિયન સક્રિય ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ છે, અને 94 ટકાથી વધુ લોકો ઇન્ટરનેટ ઍક્સેસ કરવા માટે સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ કરે છે. ઉંમરની દ્રષ્ટિએ, 18 થી 24 વર્ષની વયના યુવાનો સૌથી વધુ સ્માર્ટફોન વપરાશકર્તાઓ છે, જે લગભગ 53 ટકા છે. આ પછી 25 થી 34 વર્ષની વયના લોકો 32 ટકા અને 35 થી 44 વર્ષની વયના લોકો 11 ટકા સ્માર્ટફોન ધરાવે છે. આંકડા મુજબ, 15 થી 29 વર્ષની વયના 95.5 ટકા ગ્રામીણ અને 97.6 ટકા શહેરી યુવાનો પાસે સ્માર્ટફોન છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, ભારતીય સ્માર્ટફોન વપરાશકર્તા દર મહિને સરેરાશ 37GB ડેટા વાપરે છે, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે.

ભારતમાં AIનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે

સ્માર્ટફોન સાથે AIનો ઉપયોગ પણ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. IAMAI અનુસાર, 44 ટકા ભારતીય ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ કોઈને કોઈ સ્વરૂપમાં AI સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. દેશમાં 100 મિલિયનથી વધુ સક્રિય AI વપરાશકર્તાઓ છે. સૌથી વધુ ઉપયોગ 15 થી 24 વય જૂથમાં જોવા મળે છે, જ્યાં 57 ટકા યુવાનો AI-આધારિત સાધનો અને સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરે છે. માઈકલ પેજના ટેલેન્ટ ટ્રેન્ડ્સ 2026 ઈન્ડિયા રિપોર્ટ મુજબ, 73 ટકા ભારતીય વ્યાવસાયિકો તેમના કામમાં જનરેટિવ AIનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. માત્ર બે વર્ષ પહેલાં, આ આંકડો 47 ટકા હતો. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે AI હવે ફક્ત એક નવી ટેકનોલોજી નથી, પરંતુ કાર્યનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ છે.

સૌથી મોટો પડકાર ક્યાં છે?

નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતના વર્તમાન નિયમો ડેટા સુરક્ષા સુધી મર્યાદિત છે. બાળકોના માનસિક વિકાસ અને વર્તન પર જનરેટિવ AI ની સંભવિત અસરને સંબોધતી કોઈ સ્પષ્ટ નીતિ નથી. આ સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે. બીજો પડકાર ઉંમર ચકાસણી છે. આજે પણ, બાળક ખોટી જન્મ તારીખ દાખલ કરીને સોશિયલ મીડિયા અથવા AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ટેક કંપનીઓ પાસે ભારત માટે સંપૂર્ણપણે અસરકારક વય-ચકાસણી સિસ્ટમ નથી. વધુમાં, મોટી સંખ્યામાં માતાપિતા પોતે પ્રથમ પેઢીના ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ છે, જેમની પાસે AI અને અલ્ગોરિધમ્સ સાથે સંકળાયેલા જોખમો વિશે પૂરતી માહિતીનો અભાવ છે.