India UNSC Permanent Seat Veto Power: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ના સભ્ય બનવા પાછળનું સૌથી મોટું આકર્ષણ તેનો વીટો પાવર (Veto Power) છે, જે કોઈપણ સભ્ય દેશને પાસ થનારા નિર્ણયો પર વીટો ચલાવવાનો વિશેષાધિકાર આપે છે. વૈશ્વિક મહાશક્તિ તરીકે ઉભરી રહેલું ભારત લાંબા સમયથી સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદ મેળવવા માટે પ્રયાસશીલ છે. જો કે, વીટો પાવર વગરના કાયમી સભ્યપદ અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ વચ્ચે ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં આવા કોઈપણ પ્રસ્તાવને નકારી કાઢ્યો છે. UNSCમાં ભારતના કાયમી પ્રતિનિધિ અને રાજદૂત હરીશ પર્વથાનેનીએ બર્મિંગહામ કે અન્ય મંચોની જેમ યુએનમાં કડક શબ્દોમાં જાહેરાત કરી છે કે વીટો પાવર વગરનું કાયમી સભ્યપદ એ માત્ર “બીજા વર્ગનો દરજ્જો” (Second-Class Status) સમાન છે અને ભારત તેને ક્યારેય સ્વીકારશે નહીં.

યુએન જનરલ એસેમ્બલીમાં ભારતીય રાજદૂતનું કડક વલણ

યુએન જનરલ એસેમ્બલીમાં આંતર-સરકારી વાટાઘાટોની પૂર્ણ બેઠકને સંબોધતા રાજદૂત હરીશ પર્વથાનેનીએ વીટોના પ્રશ્ન પર ભારતનું વલણ બુનિયાદી રીતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “જ્યાં સુધી વીટોની જોગવાઈ અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી સુધારેલા સુરક્ષા પરિષદના તમામ નવા કાયમી સભ્યો પાસે પણ આ સત્તા હોવી જ જોઇએ. ન્યાય અને નૈતિકતાની માંગ છે કે સુરક્ષા પરિષદના તમામ કાયમી સભ્યો પાસે સમાન અધિકારો અને સમાન જવાબદારીઓ હોવી જોઈએ.” ભારતે પુનરોચ્ચાર કર્યો છે કે વીટો પરનું આપણું વલણ હંમેશાં મજબૂત સિદ્ધાંતો પર આધારિત રહ્યું છે.

‘વીટો-મુક્ત લાંબા ગાળાના સભ્યો’ ની નવી શ્રેણી વૈશ્વિક અસમાનતામાં વધારો કરશે

ભારતીય રાજદ્વારીએ ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે સુરક્ષા પરિષદ સુધારાના નામે જો ‘વીટો-મુક્ત લાંબા ગાળાના સભ્યો’ ની કોઈ નવી શ્રેણી બનાવવામાં આવશે, તો તે વાસ્તવમાં તેમને અસરકારક રીતે બીજા સ્તરના સભ્યો બનાવી દેશે. આનાથી પાંચ કાયમી સભ્યો (P5) ની નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં કોઈ જ સકારાત્મક ફેરફાર નહીં થાય. પર્વથાનેનીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે વીટો પાવર સાથે હોય કે વગર, કાયમી સભ્યોની આવી કોઈ કૃત્રિમ નવી શ્રેણી ઊભી કરવાથી પહેલેથી જ જટિલ બનેલી ચર્ચા વધુ ગૂંચવાશે અને આપણે જે ઐતિહાસિક અસમાનતાઓને દૂર કરવા માંગીએ છીએ તેમાં વધુ વધારો થશે.

વર્ષ 1965 ના વિસ્તરણથી P5 ની તાકાત વધુ મજબૂત બની હતી

ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપતા રાજદ્વારીએ યાદ અપાવ્યું કે જ્યારે વર્ષ 1965 માં સુરક્ષા પરિષદનું પ્રથમ વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું ત્યારે બિન-કાયમી સભ્યોની સંખ્યા 6 થી વધારીને 10 કરવામાં આવી હતી, જ્યારે કાયમી સભ્યોની સંખ્યા માત્ર 5 પર અકબંધ રહી હતી. આના પરિણામે કાયમી અને ચૂંટાયેલા સભ્યોનો ગુણોત્તર 5:6 થી બદલીને 5:10 થઈ ગયો, જેનાથી પાંચ મહાશક્તિઓની (P5) તાકાત અપ્રમાણસર રીતે વધુ મજબૂત બની ગઈ. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વીટો મર્યાદિત કરવાના પ્રશ્નને ક્યારેય પણ સભ્યપદની શ્રેણીઓ, પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વ અને કાઉન્સિલના કદ જેવા સુધારાના અન્ય પાસાઓથી અલગ રાખીને જોઈ શકાય નહીં.

કાઉન્સિલની કાર્યપદ્ધતિ અને ભારતની 2028-29 ની અસ્થાયી બેઠક માટેની દાવેદારી

કાઉન્સિલની કાર્યપદ્ધતિઓ વિશે વાત કરતા તેમણે કહ્યું કે વીટો માત્ર ઔપચારિક મતો પૂરતો સીમિત નથી. ભારતે હંમેશાં કાયમી અને બિન-કાયમી બંને શ્રેણીઓના વ્યાપક વિસ્તરણની માંગ કરી છે. ભારતે ચેતવણી આપી છે કે માત્ર બિન-કાયમી સભ્યોની સંખ્યા વધારવા પૂરતા સીમિત રહેલા સુધારાના પ્રયાસોને નિષ્ફળતા જ ગણવામાં આવશે. દિલ્હી વર્ષોથી એ વાત પર અડગ છે કે વર્ષ 1945 માં સ્થપાયેલી આ વૈશ્વિક સંસ્થા વર્તમાન 21 મી સદીની ભૂ-રાજકીય વાસ્તવિકતાઓને જરાય પ્રતિબિંબિત કરતી નથી. આ સંદર્ભમાં, ભારત વર્ષ 2028-29 ના કાર્યકાળ માટે અસ્થાયી બેઠક મેળવવા પણ સક્રિયપણે પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જેના માટે આવતા વર્ષે જૂન માં ચૂંટણી યોજાવાની છે.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો

https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

યુએન સુરક્ષા પરિષદમાં વીટો પાવરના વિશેષાધિકારોનું મહત્વ

વર્તમાન વ્યવસ્થા મુજબ, યુએન સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યો (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, રશિયા, ચીન, બ્રિટન અને ફ્રાન્સ) પાસે અનન્ય વીટોનો વિશેષાધિકાર છે. આ શક્તિના બળે કોઈપણ એક કાયમી સભ્ય એકલા હાથે કોઈ મહત્ત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય ઠરાવને સદંતર અવરોધિત કરી શકે છે, ભલે બાકીના 14 સભ્યો તેને સંપૂર્ણ સમર્થન આપતા હોય. આ વિશેષ અધિકાર મુખ્યત્વે વૈશ્વિક શાંતિ, સુરક્ષા, આર્થિક પ્રતિબંધો, સૈન્ય કાર્યવાહીની મંજૂરી અને નવા સભ્યોના પ્રવેશ જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર લાગુ પડે છે, જે આ પાંચ દેશોને વૈશ્વિક સ્તરે અસાધારણ રાજકીય વજન અને નિર્ણાયક પ્રભાવ પૂરો પાડે છે.

આ પણ વાંચો: ભારતના મિત્રને મનાવવા રશિયા જશે શાહબાઝ શરીફ, પુતિન સાથે કરશે મુલાકાત