ભારતનો ઔદ્યોગિક માસ્ટરપ્લાન: 10 રાજ્યોમાં બનશે 70 નવા આર્થિક ઉત્પાદન કેન્દ્રો

HD News Desk HD News deskLast Updated: માર્ચ 18, 2026

3 minutes read

State of the states Report: દક્ષિણના રાજ્યો ભારતના કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP) માં સૌથી વધુ યોગદાન આપી રહ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં તેમનો હિસ્સો આશરે 31 ટકા હતો, જે ઉત્તરીય ક્ષેત્રના 30 ટકા કરતા થોડો વધારે હતો. આ માહિતી રૂબિક્સ ડેટા સાયન્સના તાજેતરના અહેવાલ, “સ્ટેટ ઓફ ધ સ્ટેટ્સ: એસેસિંગ સ્ટેટ-લેવલ પર્ફોર્મન્સ: ડ્રાઇવિંગ ઇન્ડિયાઝ ઇકોનોમિક ટ્રાન્ઝિશન” માં બહાર આવી છે.

આ અહેવાલ નાણાકીય વર્ષ 2014-15 થી 2024-25 સુધીના એક દાયકાનું વિશ્લેષણ કરે છે. તે 10 મુખ્ય આર્થિક સૂચકાંકોના આધારે રાજ્યોના પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જેમાં GDP માં યોગદાન, માથાદીઠ આવક, મૂડી ખર્ચ (મૂડીખર્ચ), નિકાસ, સામાજિક ક્ષેત્રનો ખર્ચ, ધિરાણ પ્રવાહ અને પર્યટનનો સમાવેશ થાય છે.

આ ચાર દક્ષિણ રાજ્યો ટોચના 10 રાજ્યોમાં શામેલ છે

વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા મુખ્ય અર્થતંત્ર તરીકે ભારતની સતત પ્રગતિ હવે રાજ્યોમાં કેટલી મજબૂત, ટકાઉ અને સંતુલિત વૃદ્ધિ રહે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે. અહેવાલ દર્શાવે છે કે દક્ષિણના ચાર રાજ્યો – તમિલનાડુ, કર્ણાટક, તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશ – રાષ્ટ્રીય GDPમાં યોગદાન આપતા ટોચના 10 રાજ્યોમાં સામેલ છે.

નાણાકીય વર્ષ 2014-15માં તેમનો સંયુક્ત હિસ્સો 25 ટકાથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં 27 ટકા થયો છે. આ દક્ષિણ રાજ્યોની મજબૂત આર્થિક ભૂમિકા દર્શાવે છે. આ રાજ્યોએ દાયકા દરમિયાન સરેરાશ વૃદ્ધિ દરના આધારે વિકાસમાં પણ આગેવાની લીધી હતી અને ટોચના 10 રાજ્યોમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું.

કર્ણાટક 7.8 ટકાના સરેરાશ વાસ્તવિક વૃદ્ધિ દર સાથે પ્રથમ ક્રમે છે, ત્યારબાદ તેલંગાણા (7.1ટકા), આંધ્રપ્રદેશ (6.9 ટકા) અને તમિલનાડુ (6.8 ટકા) આવે છે. આ વ્યાપક વૃદ્ધિ ઉત્પાદન, સેવાઓ અને ટેકનોલોજી-આધારિત ક્ષેત્રોમાં મજબૂત પ્રદર્શન દર્શાવે છે.

આ દાયકા લાંબા વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે આપણે એક એવા વળાંક પર છીએ જ્યાં વૃદ્ધિ પરંપરાગત કેન્દ્રોથી આગળ ફેલાઈ રહી છે, પરંતુ એકાગ્રતાનું જોખમ રહેલું છે. ઉભરતા રાજ્યો રોકાણની વર્તમાન ગતિને ટકાઉ ઔદ્યોગિક ક્ષમતામાં કેટલી અસરકારક રીતે રૂપાંતરિત કરે છે તે ભારતના વિકાસનો આગામી તબક્કો નક્કી કરશે. – મોહન રામાસ્વામી, સ્થાપક અને સીઈઓ, રૂબિક્સ ડેટા સાયન્સમાં

મહારાષ્ટ્ર નંબર વન રહ્યું છે, પરંતુ GDP માં તેનું યોગદાન ઘટ્યું છે.

અહેવાલ મુજબ, મહારાષ્ટ્ર ભારતના અર્થતંત્રમાં સૌથી મોટો ફાળો આપનાર રાજ્ય છે. જોકે, નાણાકીય વર્ષ 2014-15 માં તેનો હિસ્સો 15% થી ઘટીને નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં 13% થયો છે. મોટા રાજ્યોમાં, ગુજરાત સૌથી ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્રોમાંના એક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તેણે નાણાકીય વર્ષ 2014-15 થી નાણાકીય વર્ષ 2023-24 સુધી સરેરાશ 7.9% નો વાસ્તવિક વિકાસ દર હાંસલ કર્યો છે.

ત્રણ રાજ્યો નિકાસમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે

બીજી એક મહત્વપૂર્ણ શોધ એ છે કે ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુ મળીને ભારતના વેપારી માલ નિકાસમાં આશરે 61% ફાળો આપે છે. પ્રાદેશિક રીતે, વેપારી માલ નિકાસ હજુ પણ પશ્ચિમ અને દક્ષિણમાં ખૂબ કેન્દ્રિત છે. પશ્ચિમે નાણાકીય વર્ષ 2017-18 અને નાણાકીય વર્ષ 2024-25 બંનેમાં આશરે 48% સાથે તેનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન દક્ષિણનો નિકાસનો હિસ્સો આશરે 26% થી વધીને આશરે 33% થયો. આ ઓટોમોબાઇલ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને એન્જિનિયરિંગ ઉત્પાદનો જેવા ક્ષેત્રોમાં તેની વધતી જતી ઉત્પાદન નિકાસ ક્ષમતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

વૃદ્ધિ હજુ પણ થોડા રાજ્યો સુધી મર્યાદિત છે

રુબિક્સ ડેટા સાયન્સના સ્થાપક અને સીઈઓ મોહન રામાસ્વામીએ જણાવ્યું હતું કે, “ભારતની વૃદ્ધિ વાર્તા મૂળભૂત રીતે રાજ્ય-સ્તરની વાર્તા છે. આ દાયકા લાંબા વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે આપણે એક એવા વળાંક પર છીએ જ્યાં વૃદ્ધિ આપણા પરંપરાગત કેન્દ્રોથી આગળ ફેલાઈ રહી છે, પરંતુ એકાગ્રતાનું જોખમ રહેલું છે.” “ઉભરતા રાજ્યો રોકાણની વર્તમાન ગતિને ટકાઉ ઔદ્યોગિક ક્ષમતામાં કેટલી અસરકારક રીતે રૂપાંતરિત કરે છે તે ભારતના વિકાસનો આગામી તબક્કો નક્કી કરશે.”

સરકાર આ રાજ્યોમાં ભારે ખર્ચ કરી રહી છે.

સરકારી ખર્ચની વાત કરીએ તો, પ્રાદેશિક સ્તરે ભારતનો મૂડી ખર્ચ મુખ્યત્વે ઉત્તરમાં કેન્દ્રિત છે, જ્યાં મોટા ઔદ્યોગિક અને માળખાગત સુવિધાઓ આધારિત રાજ્યો રોકાણના એકંદર પ્રવાહને ચલાવી રહ્યા છે. ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત – આ ત્રણ રાજ્યો – 2024-25 નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન દેશના કુલ મૂડી ખર્ચના આશરે 30% હિસ્સો ધરાવે છે.

જોકે, ટોચના 10 રાજ્યો કુલ મૂડી ખર્ચના આશરે 67% હિસ્સો ધરાવે છે. આ સંતુલિત વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પછાત પ્રદેશોમાં જાહેર અને ખાનગી રોકાણના નોંધપાત્ર વિસ્તરણની જરૂરિયાતને પ્રકાશિત કરે છે. ઔદ્યોગિક ધિરાણ પશ્ચિમ અને ઉત્તરમાં પણ કેન્દ્રિત છે, જે દરેક 34% હિસ્સો ધરાવે છે. આનો અર્થ એ છે કે આ બે પ્રદેશો દેશના કુલ ઔદ્યોગિક ધિરાણના બે તૃતીયાંશ હિસ્સો ધરાવે છે.