ટ્રેન્ડિંગનેશનલમીડિયા

ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન ટ્રેન, રૂટથી ટેક્નોલોજી સુધી બધું જાણો

Hydrogen Train: ગ્રીન અને ટકાઉ પરિવહન તરફ એક મોટું પગલું ભરતા, ભારતીય રેલ્વેએ ઉત્તર રેલ્વેના જીંદ-સોનીપત સેક્શન પર 10-કોચ હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ-આધારિત ટ્રેનના સંચાલનને મંજૂરી આપી છે. આ ઐતિહાસિક પહેલ સાથે, ભારત હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને સ્વચ્છ અને ટકાઉ રેલ સેવાઓ ચલાવતા વિશ્વના અગ્રણી દેશોના વિશિષ્ટ ક્લબમાં જોડાવા માટે તૈયાર છે. આ ટ્રેન 1200 kW હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ દ્વારા સંચાલિત થશે અને તેની મહત્તમ ગતિ 75 કિમી/કલાક હશે.

હાઇડ્રોજન ટ્રેનની મુખ્ય વિશેષતાઓ

વર્લ્ડ રેકોર્ડ ક્ષમતા: હાલમાં, આ બ્રોડગેજ પર વિશ્વની સૌથી લાંબી (10 કોચ) અને સૌથી શક્તિશાળી (2400 kW) હાઇડ્રોજન ટ્રેન સેટ છે.

પાવર કન્ફિગરેશન: આ ટ્રેન સેટમાં બે 1200 kW ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર (DPC) (કુલ 2400 kW) અને આઠ પેસેન્જર કારનો સમાવેશ થાય છે.

અનોખી ડિઝાઇન માળખું: તેમાં હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ સિલિન્ડર, ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમ, બેટરી અને કંટ્રોલ સિસ્ટમ માટે અલગ કોચ/જગ્યાઓ નિયુક્ત કરવામાં આવી છે.

રેન્જ અને સ્પીડ: એક જ રિફ્યુઅલિંગ પર તેની રેન્જ આશરે 250 કિમી છે. તેની ટ્રાયલ સ્પીડ 120 કિમી/કલાક છે, અને તેની કોમર્શિયલ ઓપરેટિંગ સ્પીડ 75 કિમી/કલાક છે.

સલામત ઇંધણ સંગ્રહ: સલામતી વધારવા માટે, આશરે 27 હાઇડ્રોજન સિલિન્ડર આગળ અને 27 પાછળ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.

સ્વદેશી વિકાસ અને ઉત્પાદન:

તે સંપૂર્ણપણે ભારતમાં ડિઝાઇન અને વિકસાવવામાં આવ્યું છે, જે ભારતીય રેલ્વેની ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

ડિઝાઇન – રેલ્વેનું સંશોધન ડિઝાઇન અને માનક સંગઠન (RDSO), લખનૌ; ઉત્પાદન – ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી (ICF), ચેન્નાઈ

હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજી

આ ટ્રેન મૂળભૂત રીતે પોતાની વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે – એક “ચાલતી શક્તિ જનરેટર”. હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરે છે. તેનો સૌથી મોટો ફાયદો શૂન્ય CO2 ઉત્સર્જન છે – પ્રક્રિયાના એકમાત્ર ઉપ-ઉત્પાદનો પાણીની વરાળ અને ગરમી છે. આ તેને પરંપરાગત અશ્મિભૂત ઇંધણ-આધારિત ટ્રેક્શન સિસ્ટમ્સનો ખૂબ જ સ્વચ્છ અને ટકાઉ વિકલ્પ બનાવે છે.

હાઇડ્રોજન-આધારિત રેલ સિસ્ટમ્સ વિશ્વભરમાં ટકાઉ ગતિશીલતા માટે આશાસ્પદ ઉકેલ તરીકે વધુને વધુ ઓળખાય છે. આ પહેલ સાથે, ભારત જર્મની, જાપાન, ચીન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જેવા દેશોના પસંદગીના જૂથમાં જોડાય છે, જે સ્વચ્છ રેલ પરિવહન માટે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવા પર કામ કરી રહ્યા છે. આ ટેકનોલોજી હજુ પણ તેની શરૂઆતના તબક્કામાં હોવાથી, વિશ્વના બહુ ઓછા દેશો હાલમાં આવી સિસ્ટમ્સનું સંચાલન અથવા પાઇલોટ કરી રહ્યા છે.

 

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

પાયલોટ રૂટ અને અત્યાધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

પાયલોટ વિભાગ: હરિયાણામાં જીંદ-સોનીપત વિભાગને આ ઐતિહાસિક કામગીરી માટે પ્રથમ પાયલોટ રૂટ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો છે.

રિફ્યુઅલિંગ સુવિધા: આ ખાસ ટ્રેન સેટ માટે જીંદમાં સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને રિફ્યુઅલિંગ સુવિધા બનાવવામાં આવી છે.

સલામતી લાઇસન્સ: પેટ્રોલિયમ અને વિસ્ફોટકો સલામતી સંગઠન (PESO) એ આ સ્થળ પર કોમ્પ્રેસ્ડ હાઇડ્રોજન ગેસના સંગ્રહ અને વિતરણ માટે તમામ જરૂરી લાઇસન્સ જારી કર્યા છે.

બેકઅપ અને ટેકનિકલ સપોર્ટ: રિફ્યુઅલિંગ કામગીરી માટે હાઇડ્રોજન કમ્પ્રેશન સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, જેમાં સ્ટેન્ડબાય કોમ્પ્રેસર યુનિટ અને જરૂરી સ્પેરપાર્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે જેથી અવિરત કામગીરી સુનિશ્ચિત થાય.

સલામતી સેન્સર્સનું નિરીક્ષણ: હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને વિતરણ સુવિધામાં સ્થાપિત ઘણા અદ્યતન સલામતી સેન્સર્સ, જેમ કે હાઇડ્રોજન લીક ડિટેક્ટર અને ફ્લેમ ડિટેક્ટર્સ, નિયમિતપણે નિરીક્ષણ અને સફાઈ કરવામાં આવશે જેથી ધૂળનું સંચય અટકાવવામાં આવે અને સલામત કામગીરી સુનિશ્ચિત થાય.

હાઇડ્રોજન ટ્રેનના ફાયદા, ગેરફાયદા અને તેની મર્યાદાઓને સરળતાથી સમજવા માટે નીચે મુજબનું કોષ્ટક (Table) તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે:

હાઇડ્રોજન ટ્રેન: ફાયદા અને ગેરફાયદા/મર્યાદાઓ

ફાયદા (Advantages) ગેરફાયદા અને મર્યાદાઓ (Disadvantages & Limitations)
ઝીરો એમિશન (શૂન્ય પ્રદૂષણ): આ ટ્રેનોમાંથી માત્ર પાણીની વરાળ અને ગરમી જ બહાર નીકળે છે. તે ચાલતી વખતે ગ્રીનહાઉસ ગેસ કે હાનિકારક કણો છોડતી નથી.  ઓછી એનર્જી એફિશિયન્સી: વીજળીમાંથી હાઇડ્રોજન બનાવવા, તેનો સંગ્રહ કરવા અને ફરીથી તેને વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયામાં ડાયરેક્ટ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનોની સરખામણીએ વધુ ઊર્જાનો બગાડ થાય છે.
 ઓવરહેડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂર નથી: જે રેલ્વે લાઈનો પર વીજળીકરણ નથી થયું તેના માટે આ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે આમાં ઓવરહેડ વાયરો લગાવવાનો અને તેના ભારે મેઇન્ટેનન્સનો ખર્ચ બચી જાય છે.  ઊંચો શરૂઆતી ખર્ચ: પરંપરાગત ડીઝલ કે ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનોની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન ટ્રેનો અને તેના માટે જરૂરી રીફ્યુલિંગ (ઇંધણ ભરવા માટેનું) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવું ખૂબ જ મોંઘું પડે છે.
ઝડપી રીફ્યુલિંગ: બેટરીથી ચાલતી ટ્રેનોને ચાર્જ થવામાં કલાકો લાગે છે, જ્યારે હાઇડ્રોજન ટ્રેનોમાં ડીઝલ એન્જિનની જેમ જ માત્ર ૧૫ થી ૨૦ મિનિટમાં ઇંધણ ભરી શકાય છે. ઇંધણનો સ્ત્રોત (ઉત્પાદન): પર્યાવરણને અસલી ફાયદો ત્યારે જ થાય જો ‘ગ્રીન હાઇડ્રોજન’નો ઉપયોગ થાય. હાલમાં મોટાભાગનો સપ્લાય ‘ગ્રે હાઇડ્રોજન’નો છે, જે પર્યાવરણ માટે એટલો ફાયદાકારક નથી.
ઓછા અવાજ સાથે સંચાલન: ડીઝલ એન્જિનોના ભારે અવાજ અને ધ્રુજારીની સરખામણીમાં આ ટ્રેનો ખૂબ જ શાંતિથી ચાલે છે, જેથી મુસાફરી વધુ આરામદાયક બને છે. સપ્લાય, લોજિસ્ટિક્સ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: ખૂબ જ ઊંચા દબાણ (High Pressure) વાળા ગેસનો સંગ્રહ કરવા માટે ખાસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જોઈએ છે. મોટા ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્ક વગર ઓપરેટરો માત્ર એ જ રૂટ પર ટ્રેન ચલાવી શકે છે જ્યાં રીફ્યુલિંગ સ્ટેશન ઉપલબ્ધ હોય.

ભારતીય રેલ્વેમાં હાઇડ્રોજન ટ્રેનોનો વ્યવહારુ ઉપયોગ

હાલની પરિસ્થિતિમાં, હાઇડ્રોજન ટ્રેનોનો ઉપયોગ અનેક મર્યાદાઓનો સામનો કરે છે – જેમ કે તેમની રેન્જ, હાઇડ્રોજન રિફ્યુઅલિંગ નેટવર્ક અને ઉચ્ચ સલામતી ધોરણો. ભારતીય રેલ્વેએ નવેમ્બર 2025 સુધીમાં તેના બ્રોડગેજ નેટવર્કના લગભગ 99.2% ભાગનું સફળતાપૂર્વક વીજળીકરણ કર્યું છે, જે તેને વિશ્વની સૌથી મોટી વીજળીકૃત રેલ સિસ્ટમોમાંની એક બનાવે છે. તેથી, હાઇડ્રોજન ટ્રેનોનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ખાસ અથવા વારસાગત રૂટ પર વ્યૂહાત્મક રીતે કરવામાં આવશે જ્યાં ભૌગોલિક મર્યાદાઓને કારણે નેટવર્કનું પરંપરાગત ઓવરહેડ વીજળીકરણ અત્યંત મુશ્કેલ અથવા અશક્ય છે.

“નમો ગ્રીન રેલ” પ્રોજેક્ટ ફક્ત એક નવી ટ્રેન સેવાનો પ્રારંભ નથી, પરંતુ ટકાઉ વિકાસ તરફ ભારતીય રેલ્વેની ટેકનોલોજીકલ સ્વનિર્ભરતાનો જીવંત પુરાવો છે. શરૂઆતના માળખાકીય અને આર્થિક પડકારો છતાં, આ આગામી પેઢીની ઇંધણ ટેકનોલોજી ભવિષ્યના સ્વચ્છ અને પ્રદૂષણમુક્ત ભારતનું નિર્માણ કરવામાં એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.

આ પણ વાંચો :સરહદ નજીક પાકિસ્તાની નેટવર્ક મળતાં સુરક્ષા તંત્ર એલર્ટ મોડમાં

આ પણ વાંચો:UPI-ATM થી કેવી રીતે નીકળશે PF ના પૈસા? જાણો દરેક સવાલનો જવાબ

Back to top button