Oil refinery fire: રાજસ્થાનની પચપદ્રા રિફાઇનરીમાં તેના ઉદ્ઘાટન પહેલાં જ ફાટી નીકળેલી આગથી માત્ર એક મોટા પ્રોજેક્ટને જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે ઓઇલ રિફાઇનરીઓમાં વારંવાર થતી આગની ઘટનાઓની એક પેટર્ન તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે.
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી મંગળવારે રાજસ્થાનના પચપદ્રામાં એક રિફાઇનરીના ઉદ્ઘાટન કરવાના હતા. લગભગ 13 વર્ષ પહેલા જોવામાં આવેલું આ પ્રોજેક્ટનું સ્વપ્ન પૂરુ થવાનું હતું. પરતું ઉદ્ઘાટનના એક દિવસ પહેલા, રિફાઇનરીના મુખ્ય પ્રોસેસિંગ યુનિટમાં ભીષણ આગ લાગી ગઈ, જેના કારણે સમારોહ મુલતવી રાખવાની ફરજ પડી હતી.
હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL) દ્વારા સંચાલિત આ રિફાઇનરીમાં લાગેલી ભીષણ આગ પાછળના કારણો નક્કી કરવા માટે હાલમાં તપાસ ચાલી રહી છે. મહત્વની વાત એ છે કે, વિશ્વભરમાં તેલ સંપત્તિઓમાં, ખાસ કરીને રિફાઇનરીઓમાં આગની ઘટનાઓની એક જ પેટર્ન જોવા મળી છે. આ બધું એવા સમયે થઈ રહ્યું છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ વચ્ચે તેલ અને ગેસ જેવા કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ શસ્ત્રો તરીકે થઈ રહ્યો છે.
અમેરિકા અને ઇઝરાયલે 28 ફેબ્રુઆરી 2026થી ઇરાન પર હવાઈ હુમલા શરૂ કર્યા, જેનાથી પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ શરૂ થયો હતો. તે બાદ ભારત સહિત છ દેશોમાં તેલ રિફાઇનરીઓમાં આગ ફાટી નીકળવાની ઘટનાઓ પ્રકાશમાં આવી છે. નોંધનીય છે કે, આ બધી રિફાઇનરીઓ યુધ્ધ ક્ષેત્રની બહાર આવેલી છે. પરિણામે, આ ઘટનાઓ અંગે હવે તીવ્ર અટકળો ઉભી થઈ છે. શું આ રિફાઇનરીઓમાં લાગેલી આગ માત્ર એક સંયોગ છે, કે પછી તેની પાછળ કોઈ ઇરાદાપૂર્વકની પેટર્ન છે?
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
છેલ્લા બે મહિનામાં અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, મેક્સિકો, ઇક્વાડોર અને રશિયામાં રિફાઇનરીઓમાં આગની ઘટના જોવા મળી છે. જોકે, રશિયાનો કિસ્સો અલગ છે, કારણ કે તેના તેલ સ્થાપનો પર યુક્રેન દ્વારા હુમલા કરવામાં આવ્યા છે. રશિયા અને યુક્રેન ફેબ્રુઆરી 2022 થી સંઘર્ષમાં રોકાયેલા છે. તેનાથી વિપરીત, અન્ય તમામ દેશોની રિફાઇનરીઓમાં નોંધાયેલી આગની ઘટનાઓ ટેક્નિકલ ખામીઓ અથવા સંબંધિત પ્લાન્ટમાં આંતરિક કામગીરીની સમસ્યાઓને કારણે નોંધાઈ છે. ભારતમાં બે તેલ સંપત્તિઓમાં પણ આગ લાગવાની ઘટનાઓ નોંધાઈ છે. રાજસ્થાનમાં હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL) ની રિફાઇનરીઓ ઉપરાંત, મુંબઈના દરિયાકાંઠે સ્થિત ઓઇલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કોર્પોરેશન (ONGC) ના તેલ ક્ષેત્રમાં પણ એક અકસ્માત થયો હતો. 12 એપ્રિલના રોજ આ ONGC સુવિધામાં આગ લાગી હતી, જેને બાદમાં કાબુમાં લેવામાં આવી હતી.
સદનસીબે, રાજસ્થાનમાં પચપદ્રા રિફાઇનરીના માળખાને કોઈ ગંભીર નુકસાન થયું ન હતું. પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે ઘટનાના મૂળ કારણોની તપાસ કરવા માટે એક ઉચ્ચ-સ્તરીય સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે. HPCL એ અહેવાલ આપ્યો છે કે પ્રારંભિક તપાસ સૂચવે છે કે આગ હીટ એક્સ્ચેન્જર સર્કિટમાં વાલ્વ અથવા ફ્લેંજમાંથી એક દ્વારા હાઇડ્રોકાર્બન લીક થવાને કારણે લાગી હતી.
અત્યાર સુધી ઉપલબ્ધ માહિતીના અનુસાર ઓઇલ રિફાઇનરીઓમાં આગ લાગવાની આ બધી ઘટનાઓ અકસ્માતો લાગી શકે છે, એક પેટર્ન સામે આવી રહી છે. અમેરિકામાં બે તેલ સંપત્તિઓ વાલેરો એનર્જીની પોર્ટ આર્થર રિફાઇનરી અને મેરેથોન પેટ્રોલિયમની એલ પાસો રિફાઇનરીમાં પણ વિસ્ફોટ અને આગ લાગવાની ઘટનાઓ નોંધાઈ છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની સૌથી મોટી રિફાઇનરીઓમાંની એકમાં પણ આગ લાગી છે, જે હજુ સુધી સંપૂર્ણ કામગીરી શરૂ કરી શકી નથી. વધુમાં, ઇક્વાડોર અને મેક્સિકોમાં ઓઇલ રિફાઇનરીઓમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓ નોંધાઈ છે.
20 એપ્રિલના રોજ મ્યાનમારના સાગાઇંગ પ્રદેશમાં હમાવબી રિવર પોર્ટ (Hmawbi River Port) પર એક શક્તિશાળી વિસ્ફોટ થયો હતો, જેમાં 10 થી વધુ ઇંધણ ટેન્કર અને જહાજો લપેટમાં આવી ગયા હતા. આગ ઝડપથી ફેલાઈ ગઈ હતી, અને ટેન્કરો ટૂંક સમયમાં જ સળગી ગયા હતા. કટોકટી પ્રતિભાવ ટીમો આગને સંપૂર્ણપણે કાબુમાં લાવવામાં અસમર્થ રહી હતી, અને તે મંગળવાર સુધી ચાલુ રહી. એક X યુઝરે પોસ્ટ કર્યું, “ભારતીય તેલ રિફાઇનરીમાં આગ લાગ્યાને 24 કલાક પણ થયા નથી, અને હવે, મ્યાનમારના સાગાઇંગ પ્રદેશના હોમલિન બંદર પર થયેલા મોટા વિસ્ફોટ પછી, આગમાં 10 થી વધુ ઇંધણ ટેન્કરો લપેટમાં આવી ગયા છે. આ ખૂબ વધી રહ્યું છે.”
અરવિંદ નામના એક વપરાશકર્તાએ 16 એપ્રિલના રોજ X પર પોસ્ટ કરી: “ભારતીય તેલ રિફાઇનરીઓએ વધારાના સુરક્ષા પગલાં લેવા જોઈએ, ખાસ કરીને આંતરિક તોડફોડની શક્યતા અંગે.” આ પોસ્ટ રાજસ્થાન રિફાઇનરીમાં આગની ઘટનાના ચાર દિવસ પહેલા કરવામાં આવી હતી. પોતાની પોસ્ટમાં, અરવિંદે જણાવ્યું હતું કે તેમને એવી આશંકા હતી કે વિરોધીઓ દેશની અંદર એક તેલ રિફાઇનરીને નિશાન બનાવી શકે છે. તેમણે લખ્યું, “ભૌગોલિક રાજકીય કારણોસર, ખાસ કરીને તેલના ભાવ વધારવા અને ભારતના અર્થતંત્રને અસર કરવા માટે વિરોધીઓ રિફાઇનરીમાં આગ લગાવી શકે છે.” બરાબર ચાર દિવસ પછી, 20 એપ્રિલના રોજ, HPCL રિફાઇનરીમાં આગ લાગવાની ઘટના પ્રકાશમાં આવી હતી.
અમેરિકા-ઇઝરાયલ-ઇરાન સંઘર્ષમાંથી સૌથી મહત્વપૂર્ણ બોધપાઠ એ છે કે વિશ્વભરના દેશો ક્રૂડ ઓઇલ, કુદરતી ગેસ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો પર કેટલી હદ સુધી આધાર રાખે છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયલ દ્વારા ઇરાન પર હુમલાઓ બાદ, તેહરાને ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં અનેક યુએસ બેઝ પર મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલા કરીને બદલો લીધો, જ્યારે ઇઝરાયલી મુખ્ય શહેરોને પણ નિશાન બનાવ્યા હતા.
ઇરાને ગલ્ફ દેશોમાં તેલ રિફાઇનરીઓ પર પણ હુમલા કર્યા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા તેલ અને ગેસના પુરવઠામાં વિક્ષેપ પાડ્યો હતો. વિશ્વના ઊર્જા પુરવઠાનો મોટો ભાગ આ જ માર્ગેથી પસાર થાય છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષે વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ બજારોને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરી છે. ફેબ્રુઆરીમાં, ક્રૂડ ઓઇલનો ભાવ આશરે $66 પ્રતિ બેરલ હતો, જે આંકડો માર્ચમાં $100 પ્રતિ બેરલથી વધુ થઈ ગયો હતો. યુએસ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા જાહેર કરાયેલા બે અઠવાડિયાના યુદ્ધવિરામ દરમિયાન ભાવમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, જે આ અઠવાડિયે પૂર્ણ થવાનો છે.
વિશ્વભરમાં તેલ સંપત્તિમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓ
દરમિયાન, યુએસ-ઈરાન સંઘર્ષના 45 દિવસની અંદર પાંચ અલગ અલગ દેશોમાં રિફાઇનરીઓમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. અહેવાલો અનુસાર, આ ઘટનાઓ ડ્રોન અથવા મિસાઇલ હુમલાને કારણે નહીં, પરંતુ તકનીકી ખામીઓ અથવા નાના લીકને કારણે થઈ હતી કારણ કે આ રિફાઇનરીઓ યુદ્ધ ક્ષેત્રથી દૂર સ્થિત હતી. 23 માર્ચે ટેક્સાસમાં વેલેરો એનર્જીના પોર્ટ આર્થર પ્લાન્ટમાં વિસ્ફોટ થયો હતો. ડીઝલ હાઇડ્રોટ્રીટર યુનિટમાં આગ લાગ્યા બાદ આ વિસ્ફોટ થયો હતો. શરૂઆતમાં, ઈરાનની સંડોવણી અંગે અટકળો ચાલી રહી હતી, પરંતુ અધિકારીઓએ સત્તાવાર રીતે આવી કોઈ લિંકની પુષ્ટિ કરી ન હતી. આ બાબતની તપાસ માટે ઉચ્ચ સ્તરીય તપાસનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
4 એપ્રિલે, મુંબઈ હાઇમાં ONGCના SHP પ્લેટફોર્મ પર આગ લાગવાથી 10 કર્મચારીઓને નાની ઇજાઓ થઈ હતી. ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમોએ તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરી અને સફળતાપૂર્વક આગ પર કાબુ મેળવ્યો. ONGC એ આગનું ચોક્કસ કારણ જાહેર કર્યું નથી. 10 એપ્રિલના રોજ અમેરિકાના ટેક્સાસમાં બીજી એક મોટી આગની ઘટના નોંધાઈ હતી, જ્યારે મેરેથોન પેટ્રોલિયમની એલ પાસો રિફાઇનરીમાં ટેકનિકલ ખામીને કારણે આગ લાગી હતી.
16 એપ્રિલના રોજ ઓસ્ટ્રેલિયામાં આગની ઘટના બની હતી. વિવા એનર્જીની કોરિયો ઓઇલ રિફાઇનરીમાં (મેલબોર્નના દક્ષિણપશ્ચિમમાં ગીલોંગમાં સ્થિત) આગ બુઝાવવા માટે ટીમો તૈનાત કરવામાં આવી હતી. આ રિફાઇનરી વિક્ટોરિયાના ઇંધણ પુરવઠાના આશરે 50% અને દેશના કુલ ઇંધણ ઉત્પાદનના 10% ઉત્પાદન કરે છે. જોકે, આ ઘટના પછી, તે હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ શકી નથી. સરકારે પેટ્રોલ ઉત્પાદનમાં સંભવિત વિક્ષેપો અંગે ચેતવણી જાહેર કરી છે. ત્યારબાદ, 20 એપ્રિલના રોજ, રાજસ્થાનમાં HPCL ની રિફાઇનરીમાં આગ ફાટી નીકળી હતી. આ ઘટના તેના ઉદ્ઘાટનના એક દિવસ પહેલા જ બની હતી. આગને કાબુમાં લેવા માટે ડઝનબંધ ફાયર ટેન્ડરો તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા, અને આખરે પરિસ્થિતિને કાબુમાં લેવામાં આવી હતી.
વિશ્વભરમાં તેલ રિફાઇનરીઓમાં આગ કેમ લાગી રહી છે?
એક નોર્થ અમેરિકન એક્સ એકાઉન્ટે દાવો કર્યો છે કે વિશ્વભરમાં તેલ સંપત્તિમાં આગ લાગવાની આ ઘટનાઓ ફક્ત સંયોગો ન હોઈ શકે, પરંતુ તેલ પુરવઠામાં વિક્ષેપ પાડવાના હેતુથી એક પેટર્ન બની શકે છે. HPCL રાજસ્થાન રિફાઇનરીમાં બનેલી ઘટના બાદ X પર લખતા, અરવિંદે એમ પણ સૂચવ્યું હતું કે વિવિધ દેશોમાં થતી રિફાઇનરીમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓ વૈશ્વિક રિફાઇન્ડ તેલ પુરવઠાને અસર કરવાના સંયુક્ત પ્રયાસનો સંકેત હોઈ શકે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષનો ઉલ્લેખ કરતા, તેમણે કહ્યું, “એક પક્ષ તેલની અછત ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કરે છે અને તેના માટે તેણે પહેલેથી જ તૈયારીઓ કરી લીધી છે, જ્યારે બીજો પક્ષ તેલનો પુષ્કળ પુરવઠો જાળવી રાખીને તેના વિરોધી પર દબાણ વધારવા માંગે છે.”
યુએસ અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષમાં તેલ સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. લશ્કરી શક્તિની દ્રષ્ટિએ, બંને રાષ્ટ્રો ફક્ત અજોડ છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પણ શરૂઆતમાં માનતા હતા કે આ સંઘર્ષ થોડા અઠવાડિયામાં ઉકેલાઈ જશે. જોકે, જ્યારે ઈરાને પર્શિયન ગલ્ફમાંથી તેલ અને ગેસ નિકાસ માટેનો મુખ્ય દરિયાઈ માર્ગ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને વિક્ષેપિત કરવાનું પગલું ભર્યું અને ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં તેલ સ્થાપનો પર હુમલા શરૂ કર્યા ત્યારે પરિસ્થિતિ નાટકીય રીતે બદલાઈ ગઈ. આની વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓ પર ઊંડી અસર પડી અને તેલના ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો આવ્યો, જેના કારણે વિશ્વભરના ઉદ્યોગો પર પ્રતિકૂળ અસર પડી.
જો વિવિધ રાષ્ટ્રોની રિફાઇનિંગ ક્ષમતાઓ સાથે ચેડા કરવામાં આવે, તો સંઘર્ષમાં સીધા સંકળાયેલા દેશો અથવા નોંધપાત્ર તેલ ભંડાર ધરાવતા દેશો લાભ મેળવી શકે છે. વેનેઝુએલા વિશ્વનો સૌથી મોટો સાબિત તેલ ભંડાર (કુલ 303.2 અબજ બેરલ) ધરાવે છે, જ્યારે ઈરાન વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા ક્રમે છે (208.6 અબજ બેરલ સાથે). પરિણામે, જો વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓ વિક્ષેપિત થાય છે અને રિફાઇનરીઓ બંધ કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે, તો વિશાળ તેલ ભંડાર ધરાવતા દેશોને નોંધપાત્ર વ્યૂહાત્મક લાભ મળી શકે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, ચીન (વિશ્વનો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઇલ આયાતકાર) અત્યાર સુધી આગ સંબંધિત ઘટનાઓથી અપ્રભાવિત રહ્યો છે. જ્યારે આ ઘટનાઓને સત્તાવાર રીતે ટેકનિકલ ખામીઓ અથવા આકસ્મિક કારણોને આભારી ગણવામાં આવી રહી છે, તેમ છતાં આવી ઘટનાઓના સતત પુનરાવર્તનથી “વૈશ્વિક પેટર્ન” ના અસ્તિત્વ અંગે શંકાઓ ઉભી થઈ છે.
