મુંબઈ નજીક આવેલું ઘારાપુરી દ્વીપ શા માટે કહેવાય છે ‘ગૂફાઓનું શહેર’?

Mumbai Elephanta Caves: મુંબઈની ભીડ, ટ્રાફિક અને ઊંચી ઇમારતોથી દૂર અરબી સમુદ્રમાં એક એવું નાનકડું દ્વીપ આવેલું છે, જ્યાં પહાડોની વચ્ચે સદીઓ જૂની ગૂફાઓ છુપાયેલી છે. આ સ્થળને ‘ગૂફાઓનું શહેર’ (City of Caves) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનું નામ છે ઘારાપુરી (Gharapuri Island), જેને આજે એલિફેંટા દ્વીપ (Elephanta Island) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં પ્રકૃતિની હરિયાળી વચ્ચે ચટ્ટાનોને કોતરીને બનાવવામાં આવેલી ભવ્ય ગૂફાઓ પ્રવાસીઓને પ્રાચીન ભારતની કલા અને સ્થાપત્યની ઝલક આપે છે.
પોર્ટુગીઝોએ આપ્યું હતું ‘એલિફેંટા’ નામ
આ દ્વીપનું પ્રાચીન નામ ઘારાપુરી હતું. 16મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો અહીં આવ્યા ત્યારે તેમને એક વિશાળ પથ્થરનો હાથી જોવા મળ્યો હતો. આ મૂર્તિના કારણે તેમણે દ્વીપને એલિફેંટા (Elephanta) નામ આપ્યું. પથ્થરના હાથીની મૂળ મૂર્તિ હવે મુંબઈમાં છે, પરંતુ દ્વીપનું એલિફેંટા નામ આજે પણ પ્રચલિત છે. મુંબઈના ગેટવે ઓફ ઈન્ડિયા (Gateway of India)થી બોટ દ્વારા આશરે એક કલાકમાં અહીં પહોંચી શકાય છે.
ચટ્ટાનોમાંથી બનાવવામાં આવી અદભૂત ગૂફાઓ
એલિફેંટા ગૂફાઓનું નિર્માણ આશરે 5મી અને 6મી સદી દરમિયાન થયું હોવાનું જણાવાય છે. અહીંની ગૂફાઓ ચટ્ટાનોને સીધી કોતરીને મંદિરના સ્વરૂપમાં બનાવવામાં આવી છે. દ્વીપ પર માનવ વસાહતના નિશાન બીજી સદી ઈસવીસન પૂર્વના સમયથી મળ્યા હોવાનું પણ જણાવાય છે. અહીં આવેલી ગૂફાઓમાં ગૂફા નંબર 1 (Cave 1) સૌથી વિશાળ અને સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતી ગૂફા છે.
ભગવાન શિવના અનેક સ્વરૂપોનું અદભૂત શિલ્પકામ
ગૂફા નંબર 1 મુખ્યત્વે ભગવાન શિવ (Lord Shiva)ને સમર્પિત છે. ગૂફાની અંદર વિશાળ પથ્થરના સ્તંભો અને ચટ્ટાનોમાં કોતરવામાં આવેલી અનેક મૂર્તિઓ જોવા મળે છે. અહીંની સૌથી પ્રસિદ્ધ રચનાઓમાં ત્રિમૂર્તિ (Trimurti)નો સમાવેશ થાય છે. જેને સદાશિવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આશરે સાત મીટર ઊંચી આ ભવ્ય મૂર્તિમાં ભગવાન શિવના ત્રણ સ્વરૂપો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત નટરાજ (Nataraja) અને અર્ધનારીશ્વર (Ardhanarishvara) જેવા શિવના વિવિધ સ્વરૂપો પણ ગૂફાની દિવાલો પર કોતરવામાં આવ્યા છે. આ મૂર્તિઓ અલગથી બનાવવામાં આવી નથી, પરંતુ ચટ્ટાનોને કોતરીને જ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
1987માં મળ્યો યુનેસ્કોનો દરજ્જો
એલિફેંટા ગૂફાઓને તેમની પ્રાચીન શિલ્પકલા, ચટ્ટાનોમાંથી બનાવવામાં આવેલી સ્થાપત્ય રચનાઓ અને શિવને સમર્પિત ભવ્ય મૂર્તિઓના કારણે 1987માં UNESCO World Heritage Site તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી.
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
આજે એલિફેંટા ગૂફાઓ મુંબઈ નજીકના મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન સ્થળોમાંથી એક છે. દરિયાઈ સફર, હરિયાળા પહાડો અને પ્રાચીન ગૂફાઓનો અનોખો સંગમ આ સ્થળને પ્રવાસીઓ માટે યાદગાર બનાવે છે.
આ પણ વાંચો : સરકારી ખાતામાં નહીં જાય એક પણ પૈસો, સમજો MDR ચાર્જનું સંપૂર્ણ ગણિત












