નવી દિલ્હી: મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR)ને લઈને ચૂંટણી પંચની અંદર મતભેદ હોવાનો અહેવાલ સામે આવ્યા બાદ હવે Election Commission of India (ECI) સાથે સંકળાયેલા સૂત્રોએ સ્પષ્ટતા કરી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈ મુદ્દા પર ચર્ચા દરમિયાન ચૂંટણી કમિશનર પ્રશ્ન ઉઠાવી શકે છે, સ્પષ્ટતા માગી શકે છે અથવા પોતાની નોંધ આપી શકે છે, પરંતુ તેને આપોઆપ ઔપચારિક ‘ડિસેન્ટ’ એટલે કે અસહમતિ માનવામાં આવતી નથી.

બે કમિશનરે 14 વખત વાંધા નોંધાવ્યા હોવાનો અહેવાલ

‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ની તપાસમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા લગભગ 10 મહિનામાં SIR તથા મતદાર યાદી સંબંધિત વિવિધ નિર્ણયો અંગે ઓછામાં ઓછા 14 વખત રેકોર્ડ પર વાંધા અથવા ચિંતાઓ નોંધાવી હતી. અહેવાલમાં મતદારના નામ ઉમેરવા-કાઢવા, Form 6માં ફેરફાર અને ECINet જેવી ટેક્નિકલ વ્યવસ્થાના નિયંત્રણ જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ છે.

અહેવાલ મુજબ, બંને કમિશનરોએ કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણ બહાર લેવામાં આવ્યા હોવા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. જોકે આ દાવાઓ ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ની તપાસના તારણો છે અને ચૂંટણી પંચના સૂત્રો તેમની વ્યાખ્યા સાથે સહમત નથી.

ECI સૂત્રો કહે છે—કોઈ ઔપચારિક ડિસેન્ટ નહોતો

ECI સાથે સંકળાયેલા સૂત્રોએ જણાવ્યું છે કે SIR અંગે બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ કેટલીક ટિપ્પણીઓ અને પ્રશ્નો કર્યા હતા અને અંતિમ નિર્ણય પહેલાં તેના પર વિચાર પણ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ કોઈ ચૂંટણી કમિશનરે અંતિમ નિર્ણય સામે ઔપચારિક અસહમતિ નોંધાવી નહોતી. સૂત્રોના જણાવ્યા પ્રમાણે, પ્રશ્નોના કેન્દ્રમાં રહેલા આદેશો પર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર અને બંને ચૂંટણી કમિશનરોના હસ્તાક્ષર છે.

આથી હાલના વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર એ છે કે આંતરિક નોંધો અને વાંધાઓને સામાન્ય વિચાર-વિમર્શનો ભાગ માનવો કે તેને નિર્ણય પ્રત્યેની અસહમતિ તરીકે જોવી.

Observation અને Dissent વચ્ચે શું તફાવત?

ચૂંટણી પંચ ત્રણ સભ્યોની સંસ્થા છે અને ત્રણેય સભ્યોને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સમાન અધિકાર છે. ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર, સભ્યો વચ્ચે કોઈ મુદ્દે મતભેદ થાય તો બહુમતીના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવે છે.

ચર્ચા દરમિયાન કોઈ કમિશનર સવાલ પૂછે, કાયદાકીય અથવા ટેક્નિકલ ચિંતા વ્યક્ત કરે કે સુધારો સૂચવે તે ‘observation’ અથવા આંતરિક deliberation હોઈ શકે છે. જ્યારે કોઈ સભ્ય અંતિમ નિર્ણય સાથે સહમત ન હોય અને પોતાની અલગ અથવા લઘુમતીની રાય ઔપચારિક રીતે નોંધાવે, ત્યારે તેને ‘dissent’ તરીકે જોવામાં આવે છે.

અગાઉ પણ ચૂંટણી પંચમાં અલગ મત નોંધાયા છે

ચૂંટણી પંચના ઇતિહાસમાં સભ્યો વચ્ચે અલગ મત જોવા મળવાના ઉદાહરણો છે. 2019ની લોકસભા ચૂંટણી વખતે ચૂંટણી કમિશનર અશોક લવાસાએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને તત્કાલીન ભાજપ અધ્યક્ષ અમિત શાહ સામેની કેટલીક આચારસંહિતા ફરિયાદોમાં બહુમતીના નિર્ણયથી અલગ અભિપ્રાય આપ્યો હતો.

2009માં સોનિયા ગાંધીની સંભવિત અયોગ્યતા સંબંધિત એક કેસમાં તત્કાલીન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એન. ગોપાલસ્વામીએ ચૂંટણી કમિશનર નવીન ચાવલા અને એસ.વાય. કુરૈશીની બહુમતીની રાયથી અલગ અભિપ્રાય આપ્યો હતો. દિલ્હી હાઇકોર્ટના ચુકાદામાં પણ ECIની તે 2-1 બહુમતીની રાયનો ઉલ્લેખ છે.

1993થી કાયમી ત્રણ સભ્યોનું ચૂંટણી પંચ

ચૂંટણી પંચની સ્થાપના 25 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ થઈ હતી અને શરૂઆતમાં તેમાં માત્ર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર હતા. 16 ઓક્ટોબર 1989ના રોજ પહેલી વખત બે વધારાના ચૂંટણી કમિશનરો નિયુક્ત થયા, જોકે જાન્યુઆરી 1990માં પંચ ફરી એક સભ્યનું બન્યું હતું. 1 ઓક્ટોબર 1993થી ત્રણ સભ્યોની વ્યવસ્થા ફરી અમલમાં આવી અને ત્યારથી તે ચાલુ છે.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો

https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

વિપક્ષે ઉઠાવ્યા સવાલ

‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’નો અહેવાલ સામે આવ્યા બાદ વિપક્ષના કેટલાક નેતાઓએ ચૂંટણી પંચની કાર્યપદ્ધતિ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. TMCના રાજ્યસભા સાંસદ ડેરેક ઓ’બ્રાયને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવા માટે વિપક્ષી સાંસદોએ અગાઉ આપેલી નોટિસને આગળ વધારવાની માગ કરી છે. સમાજવાદી પાર્ટી સહિત અન્ય વિપક્ષી નેતાઓએ પણ અહેવાલ અંગે તપાસ અને સ્પષ્ટતાની માગ કરી છે. આ રાજકીય પક્ષોની માગ અને આરોપો છે; ચૂંટણી પંચના સૂત્રોએ ઔપચારિક આંતરિક ડિસેન્ટ હોવાનો ઇનકાર કર્યો છે.

હાલ સમગ્ર વિવાદમાં બે અલગ દાવા સામે છે—પ્રકાશિત તપાસ મુજબ બે ચૂંટણી કમિશનરોએ અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર રેકોર્ડ પર વાંધા નોંધાવ્યા હતા, જ્યારે ECI સાથે સંકળાયેલા સૂત્રોનું કહેવું છે કે આ નોંધો સામાન્ય વિચાર-વિમર્શનો ભાગ હતી અને કોઈ અંતિમ આદેશ સામે ઔપચારિક ડિસેન્ટ નોંધાયો નહોતો.

આ પણ વાંચો: અંબાજીમાં ભક્તિનો મહાસાગર: 3 દિવસમાં 15.85 લાખ માઈભક્તોએ કર્યા દર્શન