રોકેટ ગતિએ ભારતનું અંતરિક્ષ ક્ષેત્ર: જામ ખંભાળિયામાં ISRO-SAC દ્વારા ₹100 કરોડથી વધુના ખર્ચે અર્થ સ્ટેશનનું નિર્માણ

વિશ્વભરમાં અવકાશ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં ભારતનું ઇસરો (ISRO) સતત રોકેટ ગતિએ પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. એક તરફ, કેન્દ્ર સરકાર ભારતીય સુરક્ષા અને સર્વેલન્સ માટે આગામી ચાર વર્ષમાં 52 અત્યાધુનિક સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવાની યોજના પર કામ કરી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ, ગુજરાત સરકારે પણ રાજ્યમાં સ્પેસ ટેક્નોલોજી ઇકોસિસ્ટમને વેગ આપવા માટે વિશેષ નીતિ (Space Technology Policy)ની જાહેરાત કરી છે.

આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાઓને સફળ બનાવવા માટે જામ ખંભાળિયા, ગુજરાત ખાતે એક નવું અને અત્યાધુનિક અર્થ સ્ટેશન (ભૂ-કેન્દ્ર) બનાવવાની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી છે. આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય અંતરિક્ષ કાર્યક્રમમાં ગુજરાતના યોગદાનને વધુ મજબૂત બનાવશે.

ISRO-SAC અમદાવાદની આગેવાની: 21 કોમ્પ્લિકેટેડ સેટેલાઇટનું નિર્માણ

આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટ વિશે સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર (SAC – અંતરિક્ષ ઉપયોગ કેન્દ્ર), અમદાવાદના ડાયરેક્ટર નિલેશ એમ. દેસાઈએ વિસ્તૃત માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતની સુરક્ષામાં મદદ માટે સરકારે કુલ 52 સેટેલાઈટ બનાવવાની મંજૂરી આપી છે. આ પ્રોજેક્ટનું વિભાજન બે મુખ્ય ભાગોમાં કરવામાં આવ્યું છે:

1. SAC દ્વારા નિર્માણ (21 સેટેલાઇટ): ઇસરોનું SAC કેન્દ્ર પોતે જ રિમોટ સેન્સિંગ, કેમેરા અને રડારની અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીથી સજ્જ 21 કોમ્પ્લિકેટેડ સેટેલાઈટનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે.

2. પ્રાઇવેટ સેક્ટર દ્વારા નિર્માણ (31 સેટેલાઇટ): પ્રમાણમાં સરળ અને નાના એવા 31 સેટેલાઇટનું નિર્માણ ભારતના પ્રાઇવેટ સેક્ટરની કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે.

નિલેશ દેસાઈએ વધુમાં જણાવ્યું કે હાલમાં ઇસરોમાં વિવિધ પ્રકારના કેમેરાવાળા 13 અને 7 રડાર સેટેલાઈટ સહિત કુલ 21 સેટેલાઇટ પર કામ ચાલી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ માટે 4 વર્ષની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 6 મહિના પૂરા થઈ ચૂક્યા છે. એટલે કે, આગામી 3.6 વર્ષના સમયગાળામાં આ તમામ મહત્વપૂર્ણ ઉપગ્રહો તૈયાર થઈ જશે.

GISAT-1A: પૃથ્વી પર 36,000 KMની ઊંચાઈથી નજર

આ પ્રોજેક્ટ્સ વચ્ચે ઇસરોનો GISAT-1A સેટેલાઈટ પણ તૈયાર છે, જે GSLV વ્હિકલ ઉપલબ્ધ થતાં જ લોન્ચ કરવામાં આવશે. આ સેટેલાઇટ પૃથ્વીથી 36,000 કિલોમીટરની ઊંચાઈથી પૃથ્વીની તસવીરો લેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તે હવામાન સહિતની મહત્વની માહિતી મેળવવા માટે પણ અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થશે.

જામ ખંભાળિયામાં અર્થ સ્ટેશન: ₹100 કરોડનો મેગા પ્રોજેક્ટ

આ તમામ અત્યાધુનિક સેટેલાઇટ લોન્ચ થયા પછી, તેના નિયંત્રણ અને ડેટા પ્રાપ્ત કરવા માટે ગ્રાઉન્ડ પર એક મજબૂત માળખાની જરૂર પડશે, જેને અર્થ સ્ટેશન (ભૂ-કેન્દ્ર) કહેવામાં આવે છે. આ જ ગ્રાઉન્ડ સપોર્ટ સિસ્ટમ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આવેલા જામ ખંભાળિયામાં બનાવવામાં આવી રહી છે.

ગુજરાત સરકાર દ્વારા ફાળવવામાં આવેલી 25 એકર જમીન પર આ અર્થ સ્ટેશનનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે, જેનો ખર્ચ ₹100 કરોડથી વધુ થવાનો અંદાજ છે. SAC દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, આ અર્થ સ્ટેશન આગામી 3-4 વર્ષોમાં સંપૂર્ણપણે બનીને તૈયાર થઈ જશે. હાલમાં સાઇટ પર જમીનનું પરીક્ષણ (સોઇલ ટેસ્ટિંગ) અને અન્ય જરૂરી પ્રારંભિક કાર્યવાહી ચાલી રહી છે. ટૂંક સમયમાં જ સિવિલ, મિકેનિકલ અને ઇલેક્ટ્રિકના કામો માટેની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે.

કયા ક્ષેત્રે થશે અર્થ સ્ટેશનનો ઉપયોગ?

જામ ખંભાળિયામાં બની રહેલું આ અર્થ સ્ટેશન મુખ્યત્વે રિમોટ સેન્સિંગને લગતી જરૂરી સેવાઓ માટેનું માહિતી કેન્દ્ર બનશે. સેટેલાઇટ દ્વારા પ્રાપ્ત થનારી સંવેદનશીલ માહિતીનો ઉપયોગ નીચેના અગત્યના ક્ષેત્રોમાં કરવામાં આવશે:

• રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા: ભારતીય સીમાઓનું સર્વેલન્સ અને ગુપ્ત માહિતી એકત્રીકરણ.

• હવામાન: ચોક્કસ હવામાનની આગાહી અને આબોહવા અભ્યાસ.

• કૃષિ: ખેતીવાડીની જમીનના સંસાધનોનું વ્યવસ્થાપન અને પાક નિરીક્ષણ.

• આપત્તિ વ્યવસ્થાપન: કુદરતી આફતો (પૂર, વાવાઝોડું, ભૂકંપ) દરમિયાન ત્વરિત માહિતી પૂરી પાડવી.

નિલેશ એમ. દેસાઈએ આપેલી આ વિગતો સ્પષ્ટ કરે છે કે જામ ખંભાળિયાનું આ અર્થ સ્ટેશન માત્ર એક ઇમારત નથી, પરંતુ તે ભારતના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમ માટે ગેટ-વે સાબિત થશે, જે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાથી લઈને સામાન્ય નાગરિકોના જીવનને અસર કરતી અનેક સેવાઓ માટેનો આધારસ્તંભ બનશે.