5 વર્ષમાં ચીનથી ભારતની આયાત 39% વધી, છતાં કેમ ઓછી નથી થઈ નિર્ભરતા?

Trade Deficit : ભારતમાં, મેક ઇન ઇન્ડિયા, આત્મનિર્ભર ભારત અને પીએલઆઈ જેવી યોજનાઓ દ્વારા સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો માટે અન્ય દેશો પર દેશની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. જોકે, ચીન સાથેનું ચિત્ર કંઈક અલગ છે. ચીનથી ભારતની આયાત સતત વધી રહી છે, અને આ સાથે, બંને દેશો વચ્ચે વેપાર ખાધ રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે.
7 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ રાજ્યસભામાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય દ્વારા આપવામાં આવેલા જવાબ મુજબ, ભારતે 2021-22માં ચીનથી 94.57 બિલિયન ડોલરના માલની આયાત કરી હતી. આ આંકડો 2025-26માં વધીને 131.63 બિલિયન ડોલર થયો. આનો અર્થ એ થયો કે પાંચ વર્ષમાં ચીનથી ભારતની આયાત આશરે 39% વધી છે. કુલ ભારતીય માલસામાન આયાતમાં ચીનનો હિસ્સો પણ 15.43% થી વધીને 16.96% થયો છે.
સૌથી મોટી ચિંતા વેપારમાં ખોટની
આયાતમાં થયેલા વધારાથી ભારત-ચીન વેપાર ખાધ પર સીધી અસર પડી છે. 2021-22માં બંને દેશો વચ્ચે વેપાર ખાધ 73.31 અબજ ડોલર હતી. 2022-23માં તે વધીને 83.20 અબજ ડોલર, 2023-24માં 85.08 અબજ ડોલર અને 2024-25માં 99.20 અબજ ડોલર થઈ. 2025-26માં તે 112.16 અબજ ડોલર થઈ ગઈ. આનો અર્થ એ થયો કે પાંચ વર્ષમાં ખાધ આશરે 53% વધી છે.
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
આ ડેટા દર્શાવે છે કે, ભારત ચીનને ભારતીય માલનું વેચાણ ચીન પાસેથી ખરીદેલા માલ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે. જોકે, 2025-26માં ભારતની ચીનમાં નિકાસ પણ નોંધપાત્ર રીતે વધી હતી, તેની આયાતનું કદ ઘણું મોટું હતું. સરકારી ડેટા અનુસાર, તે વર્ષે ભારતની ચીનમાં નિકાસ આશરે 19.47 અબજ ડોલર હતી, જ્યારે આયાત 131.63 અબજ ડોલર હતી. આના પરિણામે 112.16 અબજ ડોલરની ખાધ થાય છે.
આપણે ચીનથી આટલી વસ્તુઓની કેમ કરવી પડે છે આયાત?
આ વાર્તા ફક્ત મોબાઇલ ફોન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અથવા ફિનિશ્ડ પ્રોડક્ટ્સની નથી. ભારતની ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા, ઔદ્યોગિકરણ, શહેરીકરણ અને ઉત્પાદન વિસ્તરણ માટે મોટા પ્રમાણમાં કાચા માલ, મધ્યવર્તી માલ, મશીનરી અને તકનીકી ઉપકરણોની જરૂર પડે છે. સરકારે રાજ્યસભાને માહિતી આપી હતી કે ભારતની આયાત જરૂરિયાતોમાં લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ, ગ્રેફાઇટ, દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો અને તાંબુ જેવા મહત્વપૂર્ણ કાચા માલનો સમાવેશ થાય છે. આ સ્વચ્છ ઉર્જા તકનીકો, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સેમિકન્ડક્ટર જેવા ક્ષેત્રો માટે જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત, મધ્યવર્તી માલ, મૂડી સાધનો અને અદ્યતન તકનીક પણ ભારતની સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાને આગળ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. સરકારના મતે, આનો ઉપયોગ ઊર્જા, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ખાતરો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સેમિકન્ડક્ટર, અદ્યતન ઉત્પાદન અને માળખાગત સુવિધાઓ જેવા વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં થાય છે.
એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ છે કે, ચીનમાંથી થતી બધી આયાતો ફિનિશ્ડ કન્ઝ્યુમર ગુડ્સ નથી. તેમાંથી એક ભાગ ભારતની પોતાની ફેક્ટરીઓમાં ઉત્પાદન માટે જરૂરી ઇનપુટ્સ પણ છે. આ જ કારણ છે કે, ચીનમાંથી આયાત ઘટાડવી એ ફક્ત ફિનિશ્ડ ચાઇનીઝ માલને ભારતીય માલ સાથે બદલવાની બાબત નથી; તેના માટે સમગ્ર સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે.
ચીન ભારતનો સૌથી મોટો આયાત સ્ત્રોત રહ્યો
ચીન માત્ર પાંચ વર્ષથી ભારતનો સૌથી મોટો આયાત ભાગીદાર રહ્યો નથી, પરંતુ 2025-26માં બંને દેશો વચ્ચેનો તફાવત વધુ વધ્યો. તે વર્ષે, ચીનથી ભારતની આયાત કુલ 131.63 બિલિયન ડોલર હતી, ત્યારબાદ UAEથી 63.89 બિલિયન ડોલર, રશિયાથી 55.37 બિલિયન ડોલર અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી 53.49 બિલિયન ડોલર હતી. આનો અર્થ એ થયો કે ચીનથી ભારતની ખરીદી UAE કરતા લગભગ બમણી અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કરતા લગભગ અઢી ગણી હતી.
તો પછી આત્મનિર્ભરતાનો માર્ગ શું છે?
સરકારનું કહેવું છે કે, ભારત સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા, સંસાધનો વિકસાવવા અને સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવવા માટે કામ કરી રહ્યું છે. આ માટે, મેક ઇન ઇન્ડિયા, પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) જેવી યોજનાઓ અને વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા માટેની યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે.
પરંતુ ડેટા દર્શાવે છે કે, આ પરિવર્તનમાં સમય લાગશે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં, ચીનથી ભારતની આયાત ઘટવાને બદલે વધી છે, અને વેપાર ખાધ 73.31 બિલિયન ડોલરથી વધીને 112.16 બિલિયન ડોલર થઈ ગઈ છે.
તેથી, વાસ્તવિક પડકાર ચીન સાથે વેપાર સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાનો નથી, પરંતુ તે ક્ષેત્રોમાં સ્થાનિક ક્ષમતા બનાવવાનો છે જ્યાં ભારત હજુ પણ ચીની કાચા માલ, ઘટકો, મશીનરી અને ટેકનોલોજી પર આધાર રાખે છે. જો ભારત તેની સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવે છે, તો આયાતની જરૂરિયાત ધીમે ધીમે ઘટાડી શકાય છે અને ભારતીય કંપનીઓની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા પણ વધારી શકાય છે.
આ પણ વાંચો : સીમાંકન મુદ્દે બોલાવેલી બેઠકમાં વિજય થલપતિને મોટો ઝટકો, 37 સાંસદનો બહિષ્કાર












