ટ્રેન્ડિંગનેશનલમીડિયા

બટાકા કેવીરીતે ઉતપન્ન થયા? જાણો તેનો ઈતિહાસ

HD ન્યુઝ ડેસ્ક:  બટાકા આપણા રોજિંદા ભોજનનો અભિન્ન ભાગ છે, પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ બટાકાની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ? વૈજ્ઞાનિકોએ તાજેતરમાં આ બટાકાના ‘જન્મ’નું રહસ્ય ઉકેલીને તેના પૂર્વજો અને વંશવેલાનો પતો લગાવ્યો છે. આ શોધ ન માત્ર ખેતીના ઇતિહાસને સમજવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં બટાકાની ખેતીને વધુ સુધારવામાં પણ ઉપયોગી થશે.

બટાકાની ઉત્પત્તિ: દક્ષિણ અમેરિકાની ભૂમિ

વૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસ મુજબ, બટાકાનું મૂળ સ્થાન દક્ષિણ અમેરિકાના એન્ડીઝ પર્વતોમાં આવેલું છે, ખાસ કરીને આધુનિક પેરુ અને બોલિવિયાના વિસ્તારોમાં. લગભગ 8,000થી 10,000 વર્ષ પહેલાં, આ વિસ્તારના સ્થાનિક લોકોએ જંગલી બટાકસની પ્રજાતિઓને પાળવાનું શરૂ કર્યું. આ જંગલી બટાકા નાના, કડવા અને ઝેરી હતા, પરંતુ સ્થાનિક ખેડૂતોએ પસંદગીયુક્ત ખેતી (selective breeding) દ્વારા તેમને ખાદ્ય અને સ્વાદિષ્ટ બનાવ્યા. આ પ્રક્રિયામાં ‘સોલેનમ ટ્યુબેરોસમ’ નામની પ્રજાતિનું પાલન થયું, જે આજના બટાકાનું પ્રાથમિક પૂર્વજ છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ કેવી રીતે લગાવ્યો પતો?

વૈજ્ઞાનિકોએ બટાકસના વંશવેલાનો પતો લગાવવા માટે આનુવંશિક વિશ્લેષણ (genetic analysis) અને ડીએનએ સિક્વન્સિંગનો ઉપયોગ કર્યો. જર્નલ ‘નેચર’માં પ્રકાશિત એક તાજેતરના અભ્યાસમાં, ઇન્ટરનેશનલ પોટેટો સેન્ટર (CIP) અને મેક્સ પ્લાન્ક ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સંશોધકોએ દક્ષિણ અમેરિકાના 2,000થી વધુ જંગલી અને પાળેલા બટાકસના નમૂનાઓનું વિશ્લેષણ કર્યું. તેમણે શોધી કાઢ્યું કે આજના બટાકસ બે મુખ્ય જંગલી પ્રજાતિઓ—‘સોલેનમ બ્રેવિકૌલ’ અને ‘સોલેનમ કેન્ડેલેરિયમ’—ના સંકરણ (hybridization)થી ઉદ્ભવ્યા છે. આ સંકરણ લગભગ 5,000 વર્ષ પહેલાં થયું હતું, જેના પછી સ્થાનિક ખેડૂતોએ તેને વધુ પોષક અને ટકાઉ બનાવ્યું.

યુરોપ અને વિશ્વમાં ફેલાવો

16મી સદીમાં સ્પેનિશ સંશોધકો દક્ષિણ અમેરિકામાંથી બટાકસને યુરોપ લઈ ગયા. શરૂઆતમાં યુરોપીયનો બટાકાને શંકાની નજરે જોતા હતા, કારણ કે તે ‘નાઈટશેડ’ (Solanaceae) પરિવારનો ભાગ હતો, જેમાં ઝેરી છોડ પણ સામેલ છે. પરંતુ 18મી સદી સુધીમાં, ખાસ કરીને આયર્લેન્ડ અને જર્મનીમાં, બટાકા મુખ્ય ખોરાક બની ગયું. આના કારણે યુરોપની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો, કારણ કે બટાકા સરળતાથી ઉગાડી શકાતા હતા. 19મી સદીમાં બટાકા વૈશ્વિક સ્તરે ફેલાયા, અને આજે તે ચોથું સૌથી મહત્ત્વનો ખાદ્ય પાક છે.

બટાકાના ‘ખાનદાન’નું મહત્વ

વૈજ્ઞાનિકોએ બટાકસના આનુવંશિક ઇતિહાસને સમજીને તેની જંગલી પ્રજાતિઓમાં રહેલી વિવિધતાનો પતો લગાવ્યો. આ જંગલી પ્રજાતિઓમાં રોગ પ્રતિકારકતા, ગરમી સહનશીલતા અને દુષ્કાળ પ્રતિરોધક ગુણો છે, જે આજના બટાકસમાં ઓછા છે. આ શોધનો ઉપયોગ કરીને, વૈજ્ઞાનિકો નવી બટાકાની જાતો વિકસાવી શકે છે, જે આબોહવા પરિવર્તન અને વધતી વસ્તીની ખાદ્ય જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા સક્ષમ હશે. ઉદાહરણ તરીકે, બટાકાની નવી જાતો ઓછા પાણી અને રાસાયણિક ખાતરો સાથે ઉગાડી શકાય છે, જે ટકાઉ ખેતીને પ્રોત્સાહન આપશે.

ભારતમાં બટાકાનો ઇતિહાસ

ભારતમાં બટાકસ 17મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા લાવવામાં આવ્યું. શરૂઆતમાં તે માત્ર શાહી બગીચાઓમાં ઉગાડવામાં આવતું હતું, પરંતુ 19મી સદીમાં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન તેની ખેતી લોકપ્રિય બની. આજે ભારત વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું બટાકસ ઉત્પાદક છે, જે ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં મોટા પાયે ઉગાડવામાં આવે છે. ભારતમાં બટાકા માત્ર શાકભાજી જ નહીં, પરંતુ ચિપ્સ, ફ્રેન્ચ ફ્રાઈઝ અને આલૂ ટિક્કી જેવા નાસ્તામાં પણ લોકપ્રિય છે.

બટાકાની ઉત્પત્તિ એ માનવ સંસ્કૃતિ અને ખેતીના ઇતિહાસની રોમાંચક વાર્તા છે. દક્ષિણ અમેરિકાના એન્ડીઝ પર્વતોમાંથી શરૂ થયેલો આ સફર આજે વૈશ્વિક ખોરાકનો આધાર બની ગયો છે. વૈજ્ઞાનિકોની આ શોધ બટાકાના ‘ખાનદાન’ને ઉજાગર કરે છે અને ભવિષ્યની ખેતી માટે નવી શક્યતાઓ ખોલે છે.

આ પણ વાંચો : સાવધાન! ‘ડિજિટલ એરેસ્ટ’નો શિકાર બની ડૉક્ટર, ગુમાવ્યા ૧૯ કરોડ રૂપિયા, જાણો સમગ્ર ઘટના

Back to top button