શિંદેના ‘લોટરી સિસ્ટમ’થી નક્કી થશે કે મુંબઈના મેયર… ઓબીસી હશે કે કોઈ મહિલા બનશે?

મહારાષ્ટ્ર, 19 જાન્યુઆરી 2026:  મહારાષ્ટ્રના નગર મહાપાલિકા પરિષદ ચૂંટણી પરિણામોની ચર્ચા દિલ્હી સુધી થઈ રહી છે, પરંતુ તમામની નજર મુંબઈના મેયર પદ પર ટકેલી છે. છેલ્લા 28 વર્ષથી બીએમસી પર કબજો જમાવીને બેઠેલી ઉદ્ધવ ઠાકરેની શિવસેના (યુબીટી)ને કારમી હારનો સામનો કરવો પડ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં બીજેપીને પહેલી વખત મુંબઈમાં મળેલી મોટી જીત પછી સવાલ ઊભો થઈ રહ્યો છે કે દેશની સૌથી સમૃદ્ધ માનવામાં આવતી મહાનગર પાલિકા બીએમસીના મેયર કોણ બનશે?

મુંબઈ નગર મહાપાલિકા ચૂંટણીમાં બીજેપી સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે ઉભરી છે તો શિંદેની શિવસેના સાથે બીએમસી પર પોતાનો કબજો જમાવી રાખવાનું નંબર ગેમ પણ છે. તેના પછી પણ મેયરની ચૂંટણીની પ્રક્રિયામાં સમય લાગશે, તેથી આ વચ્ચે અનેક ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળી શકે છે.

બીએમસીના નવા મેયરની ચૂંટણી નિગમ સદનમાં પાર્ષદોના મતદાન દ્વારા કરવામાં આવશે. મુંબઈ નગર વહીવટ દ્વારા નવનિર્વાચિત પાર્ષદોની બોલાવવામાં આવનારી વિશેષ બેઠકમાં આ ચૂંટણી થવાની સંભાવના છે, પરંતુ તે પહેલા મેયર કઈ જાતિ અને કઈ વર્ગનો હશે, તે ફોર્મ્યુલા એકનાથ શિંદેના મંત્રાલય દ્વારા ‘લોટરી સિસ્ટમ’થી નક્કી થશે?

શિંદેના ‘લોટરી સિસ્ટમ’થી નક્કી થશે મેયર

મુંબઈમાં બીએમસીના મેયર કઈ જાતિ અને કઈ વર્ગમાંથી હશે, તેનો નિર્ણય રાજ્યના અર્બન ડેવલપમેન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ (શહેરી વિકાસ વિભાગ) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. રાજ્યના શહેરી વિકાસ વિભાગની જવાબદારી ઉપમુખ્યમંત્રી એકનાથ શિંદે પાસે છે. આવી સ્થિતિમાં મેયર પદના આરક્ષણનો નિર્ણય શિંદેના વિભાગ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે.

બીએમસીમાં મેયરનું પદ રોટેશનના આધારે સામાન્ય વર્ગ, અનુસૂચિત જાતિ, ઓબીસી અને મહિલાઓ માટે આરક્ષિત હોય છે. મહારાષ્ટ્રના શહેરી વિકાસ વિભાગ મેયર પદની કેટેગરી નક્કી કરવા માટે લોટરીની પ્રક્રિયા કરાવે છે.

મેયર પદ માટે આરક્ષણ પ્રક્રિયા ચૂંટણી પહેલા નક્કી કરવામાં આવી નથી. તે જ કારણે કઈ મહાપાલિકામાં કઈ જાતિ કે વર્ગનો મેયર હશે તે અત્યાર સુધીમાં નક્કી થયું નથી. આવી સ્થિતિમાં મુંબઈના મેયરનું પદ પણ નક્કી નથી. પુરુષ, મહિલા, ઓબીસી, અનુસૂચિત જાતિના આધારે રોટેશન અત્યારે નક્કી થવું છે.

માનવામાં આવી રહ્યું છે કે આ જ અઠવાડિયે હવે એકનાથ શિંદેના અધ્યક્ષતાવાળા શહેરી વિકાસ વિભાગ મેયર પદના આરક્ષણ નક્કી કરવા માટે લોટરી પ્રક્રિયા અપનાવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં પહેલા શહેરી વિકાસ વિભાગ દ્વારા મેયરનું આરક્ષણ નક્કી થશે. સૂત્રોના મતે 22 જાન્યુઆરીએ આરક્ષણ નક્કી થઈ શકે છે અને તે પછી મેયર કોણ બનશે, તેને લઈને નિર્ણય થશે.

મહારાષ્ટ્રમાં કેવી રીતે થશે નવા મેયરોની ચૂંટણી

મેયર પદ પર આરક્ષણની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી બીએમસીના નવા મેયરની ચૂંટણી થશે. આ રીતે મહારાષ્ટ્રના મુંબઈને આખરે ચાર વર્ષ પછી મેયર મળવા જઈ રહ્યો છે. મુંબઈના મેયરનું પદ સંભાળનારી છેલ્લી વ્યક્તિ શિવસેનાની કિશોરી પેડનેકર હતી, જે આ વખતે પણ જીતીને આવી છે, પરંતુ ઉદ્ધવની સેનાને બહુમતીનો નંબર મળ્યો નથી. તેના કારણે તેમના મેયર બનવાનો માર્ગ ખૂબ મુશ્કિલ છે.

બીએમસી મેયરને ખૂબ તાકતવર માનવામાં આવે છે અને આ પદ માટે દાવેદારી પણ મોટી હોય છે. મુંબઈના બીએમસીમાં અલગ-અલગ વોર્ડમાંથી કુલ 227 પાર્ષદો (નગરસેવક) ચૂંટણી જીતીને આવ્યા છે, જેમને મુંબઈમાં નગરસેવક કે કોર્પોરેટર કહેવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં જે પાર્ટીની બહુમતી હોય છે, તે જ મેયર પદની ઉમેદવારીમાં સૌથી મોટી દાવેદાર હોય છે.

નગર મહાપાલિકા ચૂંટણી જીતીને આવનારા પાર્ષદો જ મેયરની ચૂંટણી કરે છે. મેયરનો કાર્યકાળ અઢી વર્ષનો હોય છે, જ્યારે પાર્ષદો 5 વર્ષ માટે ચૂંટાય છે. એક મેયરનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થયા પછી બીજા મેયરની ચૂંટણી થાય છે. આવી સ્થિતિમાં વહીવટ નવનિર્વાચિત નિગમ પાર્ષદોની વિશેષ બેઠક બોલાવશે, જેમાં મેયર અને ઉપમેયરની ચૂંટણી થશે. 28 જાન્યુઆરીએ નગર વહીવટ પાર્ષદોની વિશેષ બેઠક બોલાવી શકે છે.

બેઠકમાં મેયર પદ માટે તમામ નિર્વાચિત પાર્ષદો મતદાન કરશે અને જેને સૌથી વધુ વોટ મળશે, તે જ મેયર ચૂંટાશે. જો કે, આ જરૂરી નથી કે સૌથી વધુ પાર્ષદો વાળી પાર્ટીનો ઉમેદવાર જ મેયર બને, પરંતુ છેલ્લા વર્ષોના અનુભવ જણાવે છે કે સામાન્ય રીતે બહુમતી કે મજબૂત ગઠબંધન વાળી પાર્ટી આ પદ પર કબજો જમાવી રાખે છે. માનવામાં આવી રહ્યું છે કે બીજેપી પહેલી વખત મુંબઈમાં પોતાના મેયર બનાવી શકે છે.

મેયર સાથે ઉપમેયરની પણ ચૂંટણી થશે

શહેરી વિકાસ વિભાગ (યુડીડી) આ જ અઠવાડિયે મેયર પદના આરક્ષણને લઈને લોટરી કાઢશે. તેમાં આ નક્કી થશે કે મેયર પદ સામાન્ય વર્ગ, મહિલા કે કોઈ આરક્ષિત કેટેગરી માટે હશે. આરક્ષણની જાહેરાત પછી પાત્ર પાર્ષદો નોમિનેશન દાખલ કરશે અને તેના કેટલાક દિવસો પછી મેયરની ચૂંટણી કરાવવામાં આવશે. આ રીતે મેયર ચૂંટણી જાન્યુઆરીના છેલ્લા અઠવાડિયે થવી નક્કી માનવામાં આવી રહી છે. મેયર સાથે ઉપમેયરની પણ ચૂંટણી થશે. તેના ઉપરાંત સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના ચેરમેનના પદ પર પણ તમામની નજર છે.

બીએમસીમાં ભલે મેયરનું પદ સૌથી મોટું હોય, પરંતુ અસલી તાકત કોઈ અન્ય પાસે હોય છે. સૌથી અમીર નગરપાલિકામાં બે વિંગ હોય છે, પહેલી રાજકીય વિંગ અને બીજી વહીવટી વિંગ. રાજકીય વિંગના મુખ્ય મેયર હોય છે જ્યારે વહીવટી વિંગને નગર આયુક્ત (મ્યુનિસિપલ કમિશનર) હેડ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં બીજેપી પાસે પોતાના દમ પર મેયર બનાવવાનો નંબર નથી, જેના કારણે શિંદેના સમર્થનથી જ બીએમસી પર કબજો જમાવી શકે છે. તેના કારણે શિંદેની બાર્ગેનિંગ પાવર વધી ગઈ છે અને તેમની નજર પણ બીએમસીના અહમ પદ પર છે.

બીજેપી અને એકનાથ શિંદે વચ્ચે થશે શહ-માત

મેયર ચૂંટણીની પ્રક્રિયા અંતર્ગત પહેલા આરક્ષણ નક્કી કરવામાં આવે છે, પછી વિશેષ બેઠકમાં તમામ પાર્ષદો મતદાન કરે છે. સાધારણ બહુમતી હાંસલ કરનારા ઉમેદવારને મેયર અને ઉપમેયર જાહેર કરવામાં આવે છે. જો કે, કોઈ દળ પાસે જો સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય, તો ગઠબંધન અને ચૂંટણી પછીની રાજકીય વાતચીત નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.

મુંબઈમાં આ વખતે મેયર ચૂંટણી તેથી પણ ખાસ છે કારણ કે પહેલી વખત 227 નિર્વાચિત પાર્ષદો સાથે 10 નામાંકિત પાર્ષદો પણ હશે. માર્ચ 2023માં મુંબઈ નગર નિગમ અધિનિયમમાં સુધારો કરીને નામાંકિત પાર્ષદોની સંખ્યા પાંચથી વધારીને દસ કરી દેવામાં આવી હતી. માનવામાં આવી રહ્યું છે કે સૌથી મોટી પાર્ટી હોવાના કારણે બીજેપીને નામાંકિત પાર્ષદોમાં મોટો હિસ્સો મળી શકે છે, જેનાથી મેયર ચૂંટણીના પરિણામો પર અસર પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં જોવું રહેશે કે મેયર પદના શહ-માતના ખેલમાં કોણ કોના પર ભારે પડે છે?

આ પણ વાંચો : મુકેશ અંબાનીના આ બે બિઝનેસમાં જોરદાર નફો, બ્લિંકિટ અને સ્વિગી પણ આવું કરી શક્યા નથી