ગેસ પર વાસણ સાફ રહે છે પણ ચૂલા પર કેમ કાળા પડી જાય છે? જાણો તેની પાછળનું કારણ

Why utensils turn black on wood stove: આજના આધુનિક સમયમાં મોટાભાગના ઘરોમાં માટીના ચૂલાની જગ્યા એલપીજી (LPG) ગેસ સિલિન્ડરે લઈ લીધી છે. તેમ છતાં, આજે પણ દેશના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કે કેટલીક જગ્યાએ લોકો માટીના અથવા લાકડાના ચૂલા પર જ રસોઈ બનાવવાનું પસંદ કરે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય નોંધ્યું છે કે જ્યારે ગેસ પર રસોઈ બને છે ત્યારે વાસણનું તળિયું એકદમ સાફ રહે છે, જ્યારે તે જ વાસણ જો લાકડા કે માટીના ચૂલા પર મૂકવામાં આવે તો તે તરત જ કાળું પડી જાય છે?

ઘણા લોકો આ પાછળ વાસણની ગુણવત્તાને જવાબદાર માને છે, તો કેટલાક તેને માત્ર ધુમાડાની અસર ગણાવે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં આ કોઈ સામાન્ય બાબત નથી, તેની પાછળ આખું વિજ્ઞાન કામ કરે છે. ચાલો જાણીએ કે આવું કેમ થાય છે.

1. ‘અપૂર્ણ દહન’ (Incomplete Combustion) છે મુખ્ય કારણ

વૈજ્ઞાનિક રિપોર્ટ્સ અનુસાર, વાસણનું કાળું થવું કે ન થવું એ ‘દહન’ (Combustion એટલે કે બળવાની પ્રક્રિયા) પર આધાર રાખે છે. તે નક્કી કરે છે કે ઈંધણ કેવી રીતે બળી રહ્યું છે અને તેને બળવા માટે કેટલી ઓક્સિજન મળી રહી છે.

જ્યારે લાકડા કે કોલસાને સળગાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેને સંપૂર્ણ રીતે બળવા માટે જેટલા પ્રમાણમાં ઓક્સિજનની જરૂર હોય છે, તેટલો ઓક્સિજન હવામાંથી મળી શકતો નથી. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ પ્રક્રિયાને ‘અપૂર્ણ દહન’ (Incomplete Combustion) કહેવામાં આવે છે. પૂરતો ઓક્સિજન ન મળવાને કારણે લાકડામાં રહેલા કાર્બનના કણો સંપૂર્ણ રીતે બળી શકતા નથી અને ધુમાડાના સ્વરૂપમાં ઉપર તરફ ઉડે છે. આ અધકચરા બળેલા કાર્બનના કણો જ્યારે વાસણના ઠંડા તળિયા સાથે અથડાય છે, ત્યારે ત્યાં ચોંટી જાય છે. આનાથી વાસણ પર કાળી પરત જામી જાય છે, જેને આપણે ‘કાલિક’ અથવા ‘સૂટ’ (Soot) કહીએ છીએ.

2. ગેસ ચૂલા પર વાસણ કાળા કેમ નથી થતા?

એલપીજી (LPG) ગેસના બર્નરની ડિઝાઈન ખૂબ જ વૈજ્ઞાનિક રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેમાં ગેસ અને હવાનો જે પ્રવાહ હોય છે, તેનું મિશ્રણ એકદમ સચોટ પ્રમાણમાં થાય છે.

જ્યારે ગેસ પર વાદળી રંગની જ્યોત (Blue Flame) બળે છે, ત્યારે તેનો અર્થ એ થાય છે કે ત્યાં ‘પૂર્ણ દહન’ (Complete Combustion) થઈ રહ્યું છે. એટલે કે ઈંધણને બળવા માટે પૂરતો ઓક્સિજન મળી રહ્યો છે અને ગેસ સંપૂર્ણપણે બળી રહ્યો છે. આ પ્રક્રિયામાં કાર્બનના કણો મુક્ત થતા નથી, જેના કારણે વાસણ એકદમ સાફ રહે છે.

(ખાસ નોંધ: જો ક્યારેય તમારા ગેસની જ્યોત પીળી (Yellow Flame) થવા લાગે, તો સમજી લેવું કે બર્નરમાં કચરો ભરાયો છે અને ગેસને પૂરતો ઓક્સિજન નથી મળી રહ્યો. આ સ્થિતિમાં ગેસ પર પણ વાસણો કાળા થવા લાગશે.)

3. ભેજ અને હવાનો ખેલ

લાકડાના ચૂલા પર વાસણો કાળા થવાનું બીજું મોટું કારણ લાકડામાં રહેલો ભેજ (Moisture) છે. જો લાકડું સંપૂર્ણ રીતે સૂકું ન હોય, તો તે સળગતી વખતે વધુ ધુમાડો કરે છે અને ઓછી ગરમી આપે છે. ભેજ હોવાને કારણે તાપમાન નીચું રહે છે અને લાકડું બરાબર બળતું નથી, જેથી વધુ પ્રમાણમાં કાલિક બને છે.

બીજી તરફ, ગેસમાં કોઈ ભેજ કે અન્ય પ્રવાહી હોતું નથી. આથી તેની બર્નિંગ પ્રોસેસ હંમેશા ક્લીન રહે છે અને વાસણો કાળા પડતા નથી.