Technology News : ભારત સરકારે સ્વચ્છ અવકાશ મિશન શરૂ કર્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં વિશાળ માત્રામાં અવકાશ કાટમાળને સાફ કરવાનો છે. કાટમાળ મુક્ત અવકાશ મિશન નામની આ પહેલની જાહેરાત 2024માં કરવામાં આવી હતી. તેનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ફક્ત જૂના અવકાશ કાટમાળને સાફ કરવાનો જ નહીં પરંતુ ભારતીય સરકારી અને ખાનગી અવકાશ પ્રવૃત્તિઓમાંથી નવા કાટમાળના નિર્માણને રોકવાનો પણ છે. ચાલો આ તકનો લાભ લઈએ અને સમજીએ કે સ્વચ્છ અવકાશ મિશન ભારત શું છે. કેટલો અવકાશ કાટમાળ અસ્તિત્વમાં છે, ભારત તેને કેવી રીતે સાફ કરશે? વિશ્વભરની અવકાશ એજન્સીઓ કેવી રીતે મદદ કરશે?

કાટમાળ સક્રિય ઉપગ્રહો અને અવકાશયાત્રીઓ માટે ખતરો

માનવ જીવન અને પર્યાવરણ માટે અવકાશ મહત્વપૂર્ણ છે. તે આપણને હવામાન, સંદેશાવ્યવહાર, નેવિગેશન અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ માહિતી પ્રદાન કરે છે. જો કે, માનવ નિર્મિત ઉપગ્રહો અને રોકેટના જૂના ભાગો પણ પૃથ્વીની પરિક્રમા કરે છે. તેને અવકાશ કાટમાળ કહેવામાં આવે છે. આ કાટમાળ સક્રિય ઉપગ્રહો અને અવકાશયાત્રીઓ માટે ખતરો ઉભો કરી શકે છે. તેથી, તેને સાફ કરવું એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે જેટલું અવકાશમાં નવા ઉપગ્રહો લોન્ચ કરવા જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.

કેટલો અવકાશ કાટમાળ છે?

અવકાશ કાટમાળની માત્રાનું ચોક્કસ માપન કરવું મુશ્કેલ છે. ટેલિસ્કોપ અને રડાર વડે મોટા ટુકડાઓનું અવલોકન અને રેકોર્ડિંગ કરી શકાય છે, પરંતુ ઘણા નાના કણો સતત શોધવા મુશ્કેલ છે. ઉપલબ્ધ અંદાજો સૂચવે છે કે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં માનવસર્જિત કાટમાળના 100 મિલિયનથી વધુ ટુકડાઓ હોઈ શકે છે. આમાંથી મોટાભાગના ખૂબ નાના છે, પરંતુ તેમની સંખ્યા મોટી છે, અને મોટાભાગનાને નિયમિતપણે ટ્રેક કરી શકાતા નથી.

ISRO વાર્ષિક અહેવાલ પણ પ્રકાશિત કરે છે

સરકારે માર્ચ 2026માં ભારત સંબંધિત ટ્રેક કરી શકાય તેવા કાટમાળ વિશે માહિતી જાહેર કરી હતી. તે સમયે, ભારતીય અવકાશ મિશન સંબંધિત 129 કાટમાળના ટુકડા ભ્રમણકક્ષામાં રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યા હતા. આમાં નિષ્ક્રિય ઉપગ્રહો, રોકેટના ભાગો અને જૂના રોકેટના વિઘટનથી મળેલા ટુકડાઓનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય અવકાશ પ્રવૃત્તિઓનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ISRO વાર્ષિક અહેવાલ પણ પ્રકાશિત કરે છે.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો

https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

અવકાશ કાટમાળ કેમ ખતરનાક છે?

ભ્રમણકક્ષામાં રહેલા પદાર્થો ખૂબ જ ઊંચી ઝડપે ફરે છે. એક નાનો ટુકડો પણ ઉપગ્રહની સપાટી, સૌર પેનલ અથવા અન્ય સાધનોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. મોટા ટુકડા સાથે અથડામણ તેને ઘણા નાના ટુકડાઓમાં વિખેરી શકે છે, જેનાથી વધુ અથડામણનું જોખમ વધી જાય છે. દરેક અથડામણ અવકાશ કાટમાળ વધારી શકે છે. તેથી, સમસ્યા ફક્ત જૂના રોકેટ અથવા નિષ્ક્રિય ઉપગ્રહોની નથી. નવા મિશન પણ એવી રીતે ડિઝાઇન કરવા જોઈએ કે તેમના મિશન પૂર્ણ થયા પછી તેઓ લાંબા સમય સુધી ભ્રમણકક્ષામાં નિષ્ક્રિય ન રહે.

ભારતનો ધ્યેય શું છે?

ભારત 2030 સુધીમાં ભારતીય અવકાશ મિશન, જાહેર અને ખાનગી બંને,માંથી નવા કાટમાળના નિર્માણને દૂર કરવાનો છે. ઇસરોની યોજનામાં મિશન ડિઝાઇનથી પૂર્ણ થવા સુધીના કાટમાળ પર વિચાર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. ઉપગ્રહો અને રોકેટ ઘટકોના અનિયંત્રિત નુકસાનને રોકવા માટે ડિઝાઇન કરવા જોઈએ. મિશનની ભ્રમણકક્ષા અને ઉડાનનું આયોજન કરતી વખતે અથડામણના જોખમને ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ.

ભારતે એમ પણ કહ્યું છે કે, અવકાશયાન અને રોકેટનો સુરક્ષિત નિકાલ અગાઉથી આયોજન કરવો જોઈએ. ઇસરોની માર્ગદર્શિકા મિશન પૂર્ણ થયા પછી સંકળાયેલ વાહન અથવા રોકેટ ઘટકને ભ્રમણકક્ષામાંથી દૂર કરવા પર ભાર મૂકે છે.

ઉપગ્રહો કેવી રીતે ભ્રમણકક્ષામાંથી દૂર કરાશે?

આ કરવાનો એક રસ્તો એ છે કે, મિશન પૂર્ણ થયા પછી ઉપગ્રહને ભ્રમણકક્ષામાંથી દૂર કરવો. ઓછી ઊંચાઈએ, તે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશી શકે છે અને ઘર્ષણને કારણે તેના ભાગો બળી શકે છે. આ પ્રક્રિયાને ભ્રમણકક્ષામાંથી દૂર કરવું કહેવામાં આવે છે. આ હેતુ માટે, ઉપગ્રહ પાસે પૂરતું બળતણ હોવું જોઈએ. તેથી, ISRO મિશનના પ્રારંભિક આયોજન અને ડિઝાઇન દરમિયાન મિશન પછીના નિકાલ માટે બળતણ સંગ્રહ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. આ પગલું ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે જો ઉપગ્રહનું બળતણ સંપૂર્ણપણે ખાલી થઈ જાય, તો તેને નિયંત્રિત કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે.

કાટમાળ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ

અવકાશ કાટમાળ દૂર કરતા પહેલા, તેનું સ્થાન અને દિશા જાણવી જરૂરી છે. ISROનો NETRA કાર્યક્રમ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં રહેલા પદાર્થોનું નિરીક્ષણ કરવામાં અને અવકાશની પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. આ માહિતી ઉપગ્રહોને સંભવિત અથડામણથી બચાવવામાં ઉપયોગી છે. જો કોઈ જોખમ ઓળખાય છે, તો ઉપગ્રહનો માર્ગ બદલવાની સલાહ આપી શકાય છે. ISROની સિસ્ટમ, જેને IS4OM કહેવાય છે, તે અવકાશ પ્રવૃત્તિઓની સલામત અને લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવામાં પણ ફાળો આપે છે. ભારત NETRA હેઠળ ટ્રેકિંગ અને દેખરેખ ક્ષમતાઓને વધારવા માટે પોતાની સુવિધાઓ પર પણ કામ કરી રહ્યું છે. નેત્રા પ્રોજેક્ટનો મંજૂર ખર્ચ રૂ. 509.01 કરોડ છે.

SpaDeX અને રોબોટિક ટેકનોલોજીની ભૂમિકા

ભવિષ્યમાં, ફક્ત કાટમાળના નિર્માણને અટકાવવાનું પૂરતું રહેશે નહીં. ભ્રમણકક્ષામાંથી જૂના અને ખતરનાક ટુકડાઓને પકડવા અને દૂર કરવા માટે પણ ટેકનોલોજી વિકસાવવાની જરૂર પડી શકે છે. આ માટે એક અવકાશયાનને બીજા અવકાશયાનની નજીક જવા, તેની ગતિનું સંકલન કરવા અને સુરક્ષિત રીતે ડોક કરવાની જરૂર છે. આ પ્રક્રિયાને રેન્ડેઝવસ અને ડોકિંગ કહેવામાં આવે છે. 2025 માં ભારતના SpaDeX મિશન દ્વારા અવકાશમાં અવકાશયાનના રેન્ડેઝવસ, ડોકિંગ અને અલગ કરવા માટેની ટેકનોલોજીનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું. આ અનુભવ ભવિષ્યની સર્વિસિંગ અને કાટમાળ દૂર કરવાની પ્રવૃત્તિઓ માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે. ISRO એ રોબોટિક આર્મ અને રોબોટિક સાધનોનું પણ પ્રદર્શન કર્યું છે. જો કે, આ ટેકનોલોજીનું પ્રદર્શન પોતે જ એવું સૂચવતું નથી કે ભારતે મોટા પાયે જૂના અવકાશ કાટમાળને દૂર કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. સક્રિય કાટમાળ દૂર કરવા માટે વધુ પરીક્ષણો અને મિશનની જરૂર પડશે.

ખાનગી કંપનીઓની ભાગીદારી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે

ભારતના સ્વચ્છ અવકાશ ધ્યેયમાં ખાનગી કંપનીઓની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. હૈદરાબાદ સ્થિત કોસ્મોસર્વ સ્પેસ જેવી કંપનીઓ સેટેલાઇટ સર્વિસિંગ, સમારકામ અને સંભવિત કાટમાળ દૂર કરવા સંબંધિત ટેકનોલોજી પર કામ કરી રહી છે. કંપનીએ અવકાશમાં રોબોટિક સાધનો અને સર્વિસિંગ ક્ષમતાઓ વિકસાવવા તરફ પગલાં લીધાં છે. ભવિષ્યમાં આવી ટેકનોલોજી જૂના ઉપગ્રહોને કેપ્ચર કરવામાં અથવા ફરીથી ભ્રમણકક્ષામાં લાવવામાં મદદ કરી શકે છે. આ ક્ષેત્રમાં ટેકનોલોજી હજુ પણ વિકાસશીલ છે. સરકારે કોસ્મોસર્વ સ્પેસની સુવિધાઓ અને કાટમાળ દૂર કરવાના કાર્યનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.

આગળના પડકારો પણ કોઈ એક દેશ પૂરતા મર્યાદિત નથી. ઘણા દેશો અને કંપનીઓના ઉપગ્રહો સમાન પૃથ્વી ભ્રમણકક્ષા શેર કરે છે. તેથી, દેખરેખ, માહિતી શેર કરવી અને સલામત નિયમો અપનાવવા આવશ્યક છે. ભારત નાસા, યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી અને જાપાનીઝ સ્પેસ એજન્સી સાથે સહયોગ કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સંકલન અથડામણના જોખમ અને કાટમાળ ઘટાડવાના પગલાંની સમજને સુધારી શકે છે. સ્વચ્છ અવકાશ મિશનનું મહત્વ નવા અવકાશ કાટમાળને રોકવા પર તેના ભારમાં રહેલું છે. ભારત દેખરેખ, ઉપગ્રહોના સુરક્ષિત નિકાલ અને નવી ટેકનોલોજીના વિકાસ પર કામ કરી રહ્યું છે. ભવિષ્યમાં જૂના કાટમાળને દૂર કરવાની ક્ષમતા પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. 2030 ના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે સરકારી એજન્સીઓ, ખાનગી કંપનીઓ અને અન્ય દેશો વચ્ચે સતત સહયોગની જરૂર પડશે.

આ પણ વાંચો : શહેરના કોઈ પણ ખુણે મંગાવી શકશો ભોજન! Zomatoએ ઓર્ડરની રીતમાં કર્યો ફેરફાર