ફાંસીની સજા માટે ‘હેંગિંગ’ જ રહેશે: સુપ્રીમે અરજી ફગાવી, ભવિષ્ય માટે રસ્તો ખુલ્લો રાખ્યો
Supreme Court on Death Penalty: ભારતમાં મૃત્યુદંડની સજાનો અમલ કરવા માટે ફાંસીએ લટકાવવાની હાલની પદ્ધતિ યથાવત રહેશે. સુપ્રીમ કોર્ટે હેંગિંગને બદલે ઓછી પીડાદાયક પદ્ધતિ અપનાવવાની માગ કરતી અરજી મંગળવાર, 18 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ ફગાવી દીધી છે. જોકે કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભવિષ્યમાં મજબૂત વૈજ્ઞાનિક, તબીબી અથવા પ્રાયોગિક પુરાવા સામે આવે તો આ મુદ્દાની ફરી બંધારણીય સમીક્ષા થઈ શકે છે.
જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે Rishi Malhotra v. Union of India કેસમાં ચુકાદો આપતાં હાલની ફાંસીની પદ્ધતિને રદ કરવાની માગ સ્વીકારી નથી. સાથે કેન્દ્ર સરકાર ઇચ્છે તો કાયદા, ફોરેન્સિક મેડિસિન, ન્યુરોસાયન્સ અને ક્રિમિનોલોજી સહિતના ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતોની સમિતિ બનાવી મૃત્યુદંડના અમલની અન્ય પદ્ધતિઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરી શકે છે તેમ પણ કોર્ટે કહ્યું છે.
ફાંસીની પદ્ધતિ સામે શા માટે થઈ હતી અરજી?
વરિષ્ઠ વકીલ ઋષિ મલ્હોત્રાએ વર્ષ 2017માં આ અરજી દાખલ કરી હતી. અરજીમાં અગાઉની CrPCની કલમ 354(5)ને પડકારવામાં આવી હતી, જેમાં મૃત્યુદંડ પામેલી વ્યક્તિને ગળે ફાંસો આપી મૃત્યુ ન થાય ત્યાં સુધી લટકાવવાની જોગવાઈ હતી. હવે CrPCના સ્થાને લાગુ થયેલી ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS)ની કલમ 393(5)માં પણ મૃત્યુદંડના અમલ માટે હેંગિંગની જોગવાઈ છે.
અરજદારનો દાવો હતો કે ફાંસી આપવાની પ્રક્રિયા લાંબી પીડા અને શારીરિક યાતનાનું કારણ બની શકે છે અને તે બંધારણના આર્ટિકલ 21 હેઠળ મળતા ગૌરવપૂર્ણ જીવનના અધિકાર સાથે સુસંગત નથી. અરજીમાં મૃત્યુદંડના અમલ માટે lethal injection, firing squad, electrocution અથવા gas chamber જેવી અન્ય પદ્ધતિઓ પર વિચાર કરવાની માગ કરવામાં આવી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે ફાંસીની પદ્ધતિ કેમ રદ ન કરી?
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે અગાઉના ત્રણ જજોની બેન્ચના Dina કેસના નિર્ણયને મોટી બેન્ચ પાસે પુનર્વિચાર માટે મોકલવા જેટલો મજબૂત આધાર અરજદાર રજૂ કરી શક્યો નથી. એટલે હાલની પદ્ધતિની બંધારણીય માન્યતા પર ફરી વિચાર કરવાની જરૂર હોવાનું કોર્ટે માન્યું નહીં, પરંતુ આ સાથે બેન્ચે એક મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત પણ સ્પષ્ટ કરી. કોર્ટે કહ્યું કે આજનો ચુકાદો આ મુદ્દે હંમેશા માટે દરવાજો બંધ કરતો નથી. જો ભવિષ્યમાં એવા મજબૂત વૈજ્ઞાનિક, તબીબી અથવા empirical evidence ઉપલબ્ધ થાય કે જેના પરથી સાબિત થાય કે અન્ય કોઈ પદ્ધતિ ઓછી પીડાદાયક છે અથવા અગાઉના ચુકાદાના વૈજ્ઞાનિક આધાર હવે બદલાઈ ગયા છે, તો મૃત્યુદંડના અમલની પદ્ધતિની ફરી બંધારણીય સમીક્ષા થઈ શકે છે.
બંધારણનું અર્થઘટન સમય સાથે બદલાતા જ્ઞાનને ધ્યાનમાં રાખે
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં બંધારણીય અર્થઘટનને સ્થિર નહીં પરંતુ સમયની સાથે વિકસતું ગણાવ્યું છે. વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન, મેડિકલ ટેક્નોલોજી અને બંધારણીય સિદ્ધાંતોમાં થતા ફેરફારોને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર હોવાનું બેન્ચે જણાવ્યું હતું. આ અવલોકન એટલા માટે મહત્ત્વનું છે કે કોર્ટે હાલ ફાંસીની પદ્ધતિ યથાવત રાખી હોવા છતાં ભવિષ્યમાં વધુ માનવીય અને ઓછા પીડાદાયક વિકલ્પ અંગે ચર્ચાની શક્યતા બંધ કરી નથી.
કેન્દ્ર સરકાર બનાવી શકે છે એક્સપર્ટ કમિટી
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પણ આ મુદ્દો વૈજ્ઞાનિક રીતે તપાસવાની છૂટ આપી છે. કોર્ટના જણાવ્યા પ્રમાણે સરકાર ઇચ્છે તો એક નિષ્ણાત સમિતિ બનાવી શકે છે, જેમાં નીચેના ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતો સામેલ થઈ શકે છે:
- કાયદો
- ફોરેન્સિક મેડિસિન
- ન્યુરોસાયન્સ
- ક્રિમિનોલોજી
- સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક અને મેડિકલ ક્ષેત્રો
આ સમિતિ તપાસી શકે કે મૃત્યુદંડના અમલ માટે એવી બીજી કોઈ પદ્ધતિ ઉપલબ્ધ છે કે જે બિનજરૂરી પીડા ઓછી કરે અને મૃત્યુદંડ પામેલા કેદીની માનવીય ગૌરવની સુરક્ષા પણ કરે.
2023માં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે માંગ્યા હતા આંકડા
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન માર્ચ 2023માં સુપ્રીમ કોર્ટે તત્કાલીન એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરમણીને ફાંસીથી થતી પીડા, મૃત્યુ થવામાં લાગતો સમય અને આ પદ્ધતિ સાથે જોડાયેલી અન્ય વૈજ્ઞાનિક બાબતો અંગે માહિતી એકત્ર કરવા કહ્યું હતું. ત્યારબાદ એટર્ની જનરલે વધુ યોગ્ય વિકલ્પોની તપાસ માટે નિષ્ણાત સમિતિ બનાવવાની ભલામણ કરી હોવાનું કોર્ટને જણાવાયું હતું.
Lethal Injection પણ સંપૂર્ણપણે પીડારહિત નથી?
કેસની ચર્ચા દરમિયાન હેંગિંગના વિકલ્પ તરીકે ખાસ કરીને lethal injectionની વાત થઈ હતી. જોકે સુનાવણી દરમિયાન Project 39A તરફથી એવો મુદ્દો પણ રજૂ થયો હતો કે અમેરિકામાં ઉપયોગમાં લેવાતી lethal injectionની પદ્ધતિ પણ વિવાદ અને નિષ્ફળ અમલના કિસ્સાઓથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત નથી. એટલે માત્ર હેંગિંગના સ્થાને બીજી પદ્ધતિ મૂકવાથી તે આપમેળે વધુ માનવીય અથવા પીડારહિત બની જાય એવું માનવું યોગ્ય નથી—આ માટે વૈજ્ઞાનિક અને તબીબી તપાસ જરૂરી હોવાનો મુદ્દો આ કેસમાં કેન્દ્રસ્થાને રહ્યો હતો.
હવે ભારતમાં શું રહેશે નિયમ?
સુપ્રીમ કોર્ટના 18 ઓગસ્ટ 2026ના નિર્ણય બાદ ભારતમાં મૃત્યુદંડના અમલ માટે હાલ ફાંસીએ લટકાવવાની પદ્ધતિ ચાલુ રહેશે. BNSSની કલમ 393(5) હેઠળની વર્તમાન જોગવાઈને કોર્ટે રદ કરી નથી. જોકે ભવિષ્યમાં નવી વૈજ્ઞાનિક અથવા મેડિકલ માહિતી સામે આવે અથવા કેન્દ્ર સરકારની કોઈ નિષ્ણાત સમિતિ વધુ ઓછી પીડાદાયક અને ગૌરવપૂર્ણ વિકલ્પની ભલામણ કરે તો આ મુદ્દો ફરી સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આવી શકે છે.
