રાજસ્થાનના શહેરોમાં ફક્ત 22% મહિલાઓ કામ કરી રહી છે, ગામડાઓની ‘અદ્રશ્ય મહેનતે’ બચાવી પ્રતિષ્ઠા

Rajasthan Labour force participation: 2025ના શ્રમ અહેવાલ મુજબ, રાજસ્થાનના કાર્યબળમાં મોટો જેન્ડર ગેપ જોવા મળ્યો છે. રાજ્યમાં મહિલા ભાગીદારી 35.5% છે, ત્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં આ આંકડો ઘટીને માત્ર 22.2% થયો છે. તેનાથી વિપરીત, ગ્રામીણ મહિલાઓના 40.3% ભાગીદારી દરે રાજ્યની સ્થિતિને અસરકારક રીતે બચાવી છે.
રાજસ્થાનના શ્રમ બજાર અંગેનો એક ચોંકાવનારો અહેવાલ તાજેતરમાં સામે આવ્યો છે. આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય દ્વારા પ્રકાશિત વર્ષ 2025 (જાન્યુઆરી-ડિસેમ્બર) માટે લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ (LFPR) ના ડેટા અનુસાર, રાજસ્થાનના કાર્યબળમાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે ઊંડી ખાઈ સ્પષ્ટ છે. જ્યારે ગામડાઓમાં મહિલાઓ કૃષિ અને પશુપાલન દ્વારા અર્થતંત્રમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપી રહી છે, ત્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં કામ કરતી મહિલાઓના આંકડા ખૂબ જ નિરાશાજનક છે.
રાજસ્થાનનો લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ 45.4%
આંકડાઓની દ્રષ્ટિએ, રાજસ્થાનનો કુલ લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ 45.4% છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 42.2% કરતા થોડો સારો છે. જોકે, નજીકથી તપાસવા પર, જેન્ડર ગેપ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. રાજ્યમાં પુરુષોની ભાગીદારી 55.3% છે, જ્યારે મહિલાઓની ભાગીદારી માત્ર 35.5% પર છે.
ગામડાઓની ‘શક્તિ’ અને શહેરોની ‘સુસ્તી’
અહેવાલનું સૌથી રસપ્રદ પાસું ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારો વચ્ચેની અસમાનતામાં રહેલું છે:
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
ગ્રામીણ રાજસ્થાન: અહીં, LFPR 47.5% છે. ગામડાઓમાં, પુરુષોની ભાગીદારી 54.9% છે, જ્યારે મહિલાઓની ભાગીદારી 40.3% છે. નાગૌર, બાડમેર અને બિકાનેર જેવા જિલ્લાઓમાં, મહિલાઓ કૃષિ, પશુપાલન સંભાળ અને ગૃહ-આધારિત ઉદ્યોગોમાં કલાકો સુધી મહેનત કરે છે. જોકે આને ઘણીવાર “અદ્રશ્ય શ્રમ” કહેવામાં આવે છે. કારણ કે તેને ઘણીવાર પરિવાર-આધારિત કાર્ય તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતું હોવાથી તેને સત્તાવાર રીતે ઔપચારિક રોજગાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવતી નથી. તેમ છતાં, તે એક પરિબળ છે જે આંકડાકીય રીતે ગામડાઓની પ્રતિષ્ઠાને જાળવી રાખે છે.
શહેરી રાજસ્થાન: શહેરોમાં ચિત્ર ચિંતાજનક છે. અહીં, એકંદર ભાગીદારી ઘટીને માત્ર 40% થઈ ગઈ છે. જ્યારે શહેરી પુરુષો માટે ભાગીદારી દર 56.4% છે, ત્યારે મહિલાઓની ભાગીદારી ઘટીને માત્ર 22.2% થઈ ગઈ છે.
શહેરી મહિલાઓ કામ કરવા માટે ઘરની બહાર કેમ નીકળી શકતી નથી?
શિક્ષણનું સ્તર વધતું હોવા છતાં, શહેરી વિસ્તારોમાં મહિલાઓ કાર્યબળથી દૂર રહી રહી છે તે હકીકત ઘણા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. નિષ્ણાતોએ આ વલણ પાછળ કેટલાક નક્કર કારણો ઓળખ્યા છે.
સામાજિક ધોરણો અને ‘સલામત’ નોકરીઓ: જયપુર અને અજમેર જેવા શહેરોમાં, આજે પણ, મધ્યમ વર્ગના પરિવારોમાં, ફક્ત ‘શિક્ષણ’ અથવા ‘સરકારી કચેરીઓ’ માં નોકરીઓ જ મહિલાઓ માટે સલામત માનવામાં આવે છે. મોડી રાત સુધી કામ અથવા વ્યાપક મુસાફરી સાથે સંકળાયેલી નોકરીઓને સક્રિયપણે નિરુત્સાહિત કરવામાં આવે છે.
સરકારી પરીક્ષાઓનું આકર્ષણ: કોટા અને સીકર જેવા શૈક્ષણિક કેન્દ્રોમાં, હજારો યુવતીઓ સરકારી ભરતી પરીક્ષાઓની તૈયારી કરવામાં વર્ષો વિતાવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, તેઓ અન્ય કોઈ ખાનગી ક્ષેત્રની નોકરીઓમાં કામ કરતી નથી, જેના પરિણામે કાર્યબળમાં તેમના પ્રવેશમાં નોંધપાત્ર વિલંબ થાય છે.
સલામતી અને પરિવહન: નાના શહેરોમાં, વિશ્વસનીય પરિવહનનો અભાવ અને સલામતી સંબંધિત ચિંતાઓ પણ મહિલાઓને નોકરી લેતા અટકાવે છે.
સુગમતાનો અભાવ: કાર્યસ્થળો પર ફ્લેક્સિબલ કામના કલાકોના અભાવને કારણે, ઘણી મહિલાઓ લગ્ન પછી તેમની કારકિર્દી છોડી દે છે.
જેન્ડર ગેપ હાલમાં પણ મોટી સમસ્યા
જ્યારે રાજસ્થાનની સ્થિતિ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા થોડી સારી છે (જ્યાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મહિલા ભાગીદારી 28.9% અને શહેરી વિસ્તારોમાં 20.7% છે), ત્યારે જેન્ડર ગેપ એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર રહે છે. જ્યાં સુધી મહિલાઓના ‘અનપેઇડ શ્રમ’ને યોગ્ય માન્યતા ન મળે અને શહેરોમાં કાર્યસ્થળો તેમના માટે વધુ સુલભ ન બને, ત્યાં સુધી રાજ્યની અડધી વસ્તીનો આર્થિક ફાળો ફક્ત આંકડા સુધી મર્યાદિત રહેશે.
આ પણ વાંચો: જાણીતા ઉદ્યોગપતિના પુત્ર ચિંતન બીડીવાલા સામે પોલીસ ફરિયાદ, પૂર્વ પત્નીને પરેશાન કરી મૂકી












