Indian Democracy : વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી તરીકે ઓળખાતા ભારતમાં લોકસભા, વિધાનસભા, રાજ્યસભા, રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ તેમજ મોટી સંખ્યામાં પેટાચૂંટણીઓ યોજાય છે. આ ઉપરાંત પંચાયત અને મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓ યોજવામાં આવે છે, જે રાજ્ય ચૂંટણી પંચની જવાબદારી છે. આનો અર્થ એ છે કે, ભારતમાં ચૂંટણીઓ ફક્ત દર પાંચ વર્ષમાં એક વાર થતી પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ એક વિશાળ બંધારણીય વ્યવસ્થા છે જે લગભગ આખું વર્ષ ચાલુ રહે છે.
ભારતની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણી 1951-52માં યોજાઈ હતી. તે સમયે, દેશની ચૂંટણી પ્રણાલી આજના કરતા ઘણી નાની હતી, પરંતુ તે સમયે પણ, તે એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર હતો. પ્રથમ લોકસભા ચૂંટણીમાં કુલ 173.2 મિલિયન મતદારો હતા. લોકસભાની 489 બેઠકો હતી, અને 401 મતવિસ્તારોમાં ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી. આશરે 106 મિલિયન મતદાન થયું હતું, અને મતદાન 44.87% હતું.
છેલ્લા 76 વર્ષોમાં ભારતની ચૂંટણી પ્રણાલીમાં કયા ફેરફારો થયા છે?
2024ની લોકસભા ચૂંટણી સમયે દેશમાં 96.98 કરોડ મતદારો હતા.
આનો અર્થ એ થયો કે, માત્ર સાત દાયકામાં મતદારોની સંખ્યામાં લગભગ 5.6 ગણો વધારો થયો છે.
2024માં 64.64 કરોડ મત પડ્યા હતા.
1951માં ભારતની વસ્તી આશરે 36 કરોડ હતી અને ચૂંટણીમાં 17.32 કરોડ મતદારો હતા.
આજે, મતદાનની ટકાવારી લગભગ 97 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ ફક્ત વસ્તી વૃદ્ધિની વાર્તા નથી.
ભારતે સતત મતદારોની યાદીનો વિસ્તાર કર્યો છે, નવા મતદારો ઉમેર્યા છે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાને વધુ વ્યાપક બનાવી છે.
1951માં 489 લોકસભા બેઠકો માટે ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી, જ્યારે આજે, લોકસભામાં 543 ચૂંટાયેલી બેઠકો માટે ચૂંટણીઓ યોજાઈ રહી છે.
1951ની ચૂંટણીમાં, પ્રતિ લોકસભા બેઠક સરેરાશ થોડા લાખ મતદારો હતા.
આજે ઘણા મતવિસ્તારોમાં, આ સંખ્યા 1.5-2 મિલિયન અથવા તેથી વધુ છે.
2024માં દેશમાં 1.048 મિલિયનથી વધુ મતદાન મથકો હતા. આનો અર્થ એ છે કે ચૂંટણી માળખું 1951 કરતા અનેક ગણું મોટું થઈ ગયું છે.
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
ભારતમાં કયા પ્રકારની ચૂંટણીઓ યોજાય છે?
ભારતની ચૂંટણી પ્રણાલી ફક્ત લોકસભાની ચૂંટણીઓ સુધી મર્યાદિત નથી. લોકસભા ઉપરાંત, ચૂંટણી પંચ રાજ્ય વિધાનસભાઓ, રાજ્યસભા, રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ માટે ચૂંટણીઓ પણ કરે છે. છતાં, ચૂંટણી કેલેન્ડર ક્યારેય સમાપ્ત થતું નથી. ધારાસભ્ય અથવા સાંસદના રાજીનામા, મૃત્યુ અથવા ગેરલાયકાતને કારણે બેઠક ખાલી થાય ત્યારે પેટાચૂંટણીઓ યોજવામાં આવે છે. આનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે, ભારતમાં વર્ષમાં ફક્ત એક જ ચૂંટણી નથી, પરંતુ ચૂંટણીઓનું આખું વર્ષ હોય છે.
ભારતમાં દર વર્ષે કેટલી ચૂંટણીઓ યોજાય છે?
જોકે, ભારતમાં ચૂંટણીના લેન્ડસ્કેપને જોતાં, ચૂંટણી પંચ દર વર્ષે કેટલી ચૂંટણીઓ કરે છે તેનો અંદાજ લગાવવો યોગ્ય રહેશે નહીં. ચૂંટણીઓની સંખ્યા વર્ષ-દર-વર્ષે બદલાય છે. કેટલાક વર્ષોમાં, ઘણા રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાય છે, જ્યારે અન્ય લોકસભાની ચૂંટણીઓ માટે યોજાય છે. અન્ય વર્ષોમાં, ચૂંટણીઓ અને પેટાચૂંટણીઓ ફક્ત થોડા રાજ્યોમાં જ યોજાય છે. એક રીતે, એવું કહી શકાય કે ભારતમાં ચૂંટણી પ્રવૃત્તિઓ લગભગ દર વર્ષે ચાલુ રહે છે, ક્યારેક આખા વર્ષ દરમિયાન.
EVMએ ચૂંટણીની ગતિ કેવી રીતે બદલી?
શરૂઆતની ચૂંટણીઓમાં મતપત્રો અને મતપેટીઓનો ઉપયોગ થતો હતો. ધીમે ધીમે, ઇલેક્ટ્રોનિક મતદાન મશીન (EVM) ભારતીય ચૂંટણી પ્રણાલીનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયું. આનાથી મતદાન અને ગણતરી પ્રક્રિયામાં મોટો પરિવર્તન આવ્યો. આજે, ચૂંટણીઓ EVM અને VVPATનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવે છે. લાખો મતદારો માટે મશીનો તૈયાર કરવા, તેમને સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત કરવા, મતદાન મથકો સુધી પહોંચાડવા, મતદાન સ્ટાફ તૈનાત કરવા અને પછી મશીનોને સ્ટ્રોંગ રૂમમાં પહોંચાડવા એ વિશ્વના સૌથી મોટા ચૂંટણી લોજિસ્ટિક્સ કામગીરીમાંનું એક છે. વધુમાં, જ્યારે મતપેટીઓનો ઉપયોગ કરીને મતદાન અને ગણતરી કરવામાં સમય લાગે છે, ત્યારે EVM એ આ પ્રક્રિયાને નોંધપાત્ર રીતે સરળ બનાવી છે.
ચૂંટણી દરમિયાન વહીવટ કયા પડકારોનો સામનો કરે છે?
ભારતીય ચૂંટણીઓમાં સૌથી મોટો પડકાર ફક્ત મતદારોની સંખ્યા નથી. તેને લાખો મતદાન મથકો, ચૂંટણી સ્ટાફ, સુરક્ષા દળો, નિરીક્ષકો, વાહનો, EVM, VVPAT, સંદેશાવ્યવહાર પ્રણાલીઓ અને મતગણતરી કેન્દ્રોની જરૂર છે. આનો અર્થ એ છે કે, ચૂંટણી પંચે દેશના પર્વતીય વિસ્તારો, રણ, જંગલો, ટાપુઓ, મુખ્ય શહેરો અને દૂરના ગામડાઓમાં મતદાન વ્યવસ્થા એકસાથે પહોંચાડવી પડશે. તેણે એ પણ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે ચૂંટણી દરમિયાન કોઈ અરાજકતા ન થાય.
ભારત પાસે વિશ્વનું સૌથી મોટું ચૂંટણી તંત્ર
ભારતની ચૂંટણી વ્યવસ્થા ફક્ત એટલા માટે વિશ્વની સૌથી મોટી નથી કારણ કે, તેમાં સૌથી વધુ મતદારો છે. તેની સાચી તાકાત એ હકીકતમાં રહેલી છે કે આટલા મોટા અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં એક જ બંધારણીય માળખા હેઠળ વિવિધ સ્તરે ચૂંટણીઓ સતત યોજાય છે. સાત દાયકાથી વધુ સમય દરમિયાન, ભારતે માત્ર મતદારોની સંખ્યામાં વધારો જ નથી કર્યો, પરંતુ વિશ્વની સૌથી મોટી ચૂંટણી તંત્ર પણ સ્થાપિત કર્યું છે, તેને એક વિશાળ નેટવર્કમાં પરિવર્તિત કર્યું છે.
આ પણ વાંચો : અમરેલીમાં 80મા સ્વાતંત્ર્ય પર્વની રાજ્યકક્ષાની ઉજવણી, CM ભૂપેન્દ્ર પટેલે ફરકાવ્યો તિરંગો
