દાદાની મિલકતમાં પૌત્રનો હક નહીં, 75 વીઘા જમીનના કેસમાં હાઈકોર્ટનો મહત્ત્વનો ચુકાદો
Grandson Property Rights: દાદાની મિલકત છે એટલે પૌત્રને તેમાં આપોઆપ હિસ્સો મળી જાય? પિતા જીવિત હોય તો પણ પૌત્ર પોતાના જન્મસિદ્ધ હકનો દાવો કરીને જમીન વેચતા રોકી શકે? મિલકત અને વારસાને લઈને અનેક પરિવારોમાં ઊભા થતા આવા સવાલ પર રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે મહત્ત્વનો ચુકાદો આપ્યો છે.
રાજસ્થાનના જેસલમેરની 75 વીઘા જમીનને લઈને શરૂ થયેલો વિવાદ હાઈકોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. પૌત્રે દાવો કર્યો હતો કે દાદાની જમીનમાં તેનો પણ હિસ્સો છે અને તેની મંજૂરી લીધા વગર તેના પિતા તથા કાકાઓ જમીન વેચી શકે નહીં. જોકે હાઈકોર્ટે તેના દાવાને સ્વીકાર્યો નહોતો.
શું હતો સમગ્ર મામલો?
વિવાદિત 75 વીઘા ખેતીની જમીન જેસલમેર જિલ્લાના જૈમલા ગામમાં આવેલી હતી. આ જમીન ચુતરા રામને Rajasthan Land Revenue Act, 1956ની કલમ 101 હેઠળ જમીનવિહોણા વ્યક્તિ તરીકે ખેતી માટે ફાળવવામાં આવી હતી. 24 એપ્રિલ 2004ના રોજ ચુતરા રામનું કોઈ વસીયત કર્યા વગર અવસાન થયું હતું. ત્યારબાદ તેમની મિલકત તેમના ત્રણ પુત્રો ખેતારામ, રામારામ અને લચ્છુરામને સમાન હિસ્સામાં મળી હતી. એટલે દરેક પુત્રના નામે એક-તૃતીયાંશ હિસ્સો નોંધાયો હતો.
લગભગ 21 વર્ષ બાદ 17 એપ્રિલ 2025ના રોજ જમીન વેચવામાં આવી. ખેતારામના પુત્ર દેવારામે આ વેચાણ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો અને દાવો કર્યો કે દાદાની મિલકતમાં તેનો પણ 1/9 હિસ્સો છે. તેથી તેની મંજૂરી વગર કરવામાં આવેલું વેચાણ માન્ય ન ગણાય.
હાઈકોર્ટે શું કહ્યું?
20 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ રાજસ્થાન હાઈકોર્ટની જોધપુર બેન્ચે દેવારામની અપીલ ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે માત્ર એટલા માટે કે જમીન પહેલાં દાદાની હતી, તે આપોઆપ પૌત્ર માટે HUF અથવા પૈતૃક કોપાર્સનરી મિલકત બની જતી નથી. કોર્ટે નોંધ્યું કે દેવારામ એ સાબિત કરી શક્યો નહોતો કે આ મિલકત Hindu Undivided Family એટલે કે HUFની હતી.
પિતા જીવિત હોય તો પૌત્રનો હક કેમ નહીં?
કોર્ટના નિર્ણયની સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે ચુતરા રામનું અવસાન વસીયત વગર થયું હોવાથી તેમની મિલકત Hindu Succession Act, 1956ની કલમ 8 હેઠળ તેમના ક્લાસ-વન વારસદારોને મળી હતી. તેમના ત્રણ પુત્રો સીધા વારસદાર બન્યા હતા. એટલે ખેતારામને મળેલો એક-તૃતીયાંશ હિસ્સો તેમને વ્યક્તિગત વારસાના રૂપમાં મળ્યો હતો. ખેતારામ જીવિત હોવાથી તેમના પુત્ર દેવારામને માત્ર જન્મના આધારે તેમાં તાત્કાલિક હિસ્સો મળતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે 2016ના ઉત્તમ સિંહ અને સૌભાગ સિંહ (2016)ના કેસમાં પણ એવું સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે Section 8 હેઠળ પિતાને વારસામાં મળેલી મિલકતમાં, પિતા જીવિત હોય ત્યારે પૌત્ર ભાગ માગી શકતો નથી.
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
શું દરેક દાદાની મિલકતમાં પૌત્રનો હક નથી?
આ ચુકાદાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે પૌત્રને દાદાની કોઈપણ મિલકતમાં ક્યારેય હક મળતો નથી. મિલકત ખરેખર પૈતૃક છે કે પછી દાદાની વ્યક્તિગત મિલકત હતી અને પછી Section 8 હેઠળ પુત્રોને વારસામાં મળી—એ બાબત ખૂબ મહત્ત્વની બને છે. જો મિલકત કાયદેસર રીતે HUF હોય તો હકની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે.
