દેશમાં મહિલાઓમાં પ્રજનન દર ઘટ્યો : દિલ્હી અને દક્ષિણના રાજ્યોમાં બાળકોના જન્મદરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો, આ છે કારણ
Fertility Rate : ભારતમાં પ્રજનન દર ઘટી રહ્યો છે. જો આપણે ડેટાની તપાસ કરીએ, તો ખબર પડશે કે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાન જેવા વધુ વસ્તી ધરાવતા રાજ્યોમાં પ્રજનન દર નોંધપાત્ર રીતે સારો છે. જોકે, દિલ્હી અને દક્ષિણ રાજ્યોમાં પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોની સરખામણીમાં રાજ્ય ગમે તે હોય, તેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. જોકે, કેટલાક રાજ્યો હજુ પણ વધુ સારા છે.
રાષ્ટ્રીય પરિવાર આરોગ્ય સર્વે (NFHS) 2023-24 ના ડેટા સંપૂર્ણ દર્શાવે છે. પ્રજનન દર એ દર્શાવે છે કે સ્ત્રી તેના જીવનકાળમાં સરેરાશ કેટલા બાળકોને જન્મ આપે છે. આ દર ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાનમાં વધારે છે, પરંતુ દિલ્હી, કેરળ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણા જેવા રાજ્યોમાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે. ચાલો આ પાછળનું મુખ્ય કારણ સમજીએ. કેટલાક ઉત્તર ભારતીય રાજ્યોમાં પ્રજનન દર કેમ વધારે છે અને દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યોમાં ઘણો ઓછો છે?
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
આ તફાવત અચાનક વિકસિત થયો નથી. તે રાતોરાત વિકસિત થયો નથી. શિક્ષણ, આવક, આરોગ્ય, સમાજ, શહેરોનો પ્રભાવ અને મહિલાઓની સ્થિતિ સહિત ઘણા પરિબળો આમાં ફાળો આપે છે. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં, મોટી વસ્તી લાંબા સમયથી ગામડાઓમાં રહે છે. અહીં, વહેલા લગ્ન, ઓછું શિક્ષણ, મર્યાદિત આરોગ્ય સેવાઓ અને પરંપરાગત વિચારસરણીનો વધુ પ્રભાવ પડ્યો. આના કારણે મોટા પરિવારો બન્યા. બીજી બાજુ, દિલ્હી અને દક્ષિણના રાજ્યોમાં, શિક્ષણ, શહેરીકરણ, રોજગાર, આરોગ્ય સુવિધાઓ અને મહિલાઓની ભાગીદારીમાં સુધારો થયો. આના કારણે બાળકો ઓછા થયા. નાના પરિવારો હવે ત્યાં સામાન્ય છે.
1- ઓછું શિક્ષણ, અને ખાસ કરીને મહિલા શિક્ષણ
જ્યાં સ્ત્રીઓમાં ઓછું શિક્ષણ હોય છે, ત્યાં પ્રજનન દર સામાન્ય રીતે વધારે હોય છે. આ જાગૃતિ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. ઓછી શિક્ષિત મહિલાઓને કુટુંબ નિયોજન, માતૃત્વ સ્વાસ્થ્ય અને નાના પરિવારના ફાયદાઓ વિશે ઓછી માહિતી હોય છે. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાનના ઘણા વિસ્તારોમાં, છોકરીઓ શાળા છોડી દે છે. આજે પણ, ઘણી જગ્યાએ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવાનું મુશ્કેલ છે. જ્યારે છોકરીઓ શાળા વહેલા છોડી દે છે, ત્યારે તેઓ વહેલા લગ્ન કરે છે, અને પછી બાળકો વહેલા જન્મ આપે છે. શિક્ષણ માનસિકતામાં ફેરફાર કરે છે. શિક્ષણ નાના પરિવારના કદ તરફ દોરી જાય છે. એકંદરે હકીકત એ છે કે જ્યાં શિક્ષણ મજબૂત બને છે, ત્યાં પ્રજનન દર ઘટે છે.
2- વહેલા લગ્ન અને વહેલા માતૃત્વ
આ રાજ્યોના ઘણા વિસ્તારોમાં, વહેલા લગ્નની પ્રથા સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ નથી. કાનૂની ઉંમર એક અલગ બાબત છે, પરંતુ સામાજિક દબાણ ચાલુ રહે છે. વહેલા લગ્ન સ્ત્રીના પ્રજનન આયુષ્યને લંબાવે છે, જેનાથી વધુ બાળકો થવાની સંભાવના વધે છે. વહેલા પહેલા બાળકનો જન્મ થવાથી વધુ બાળકો થવાની સંભાવના વધે છે. ઘણા પરિવારોમાં, લગ્ન પછી તરત જ બાળક થવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. આવા વાતાવરણમાં, યુગલો કુટુંબ નિયોજનની ખુલ્લેઆમ ચર્ચા કરી શકતા નથી, જે પ્રજનન દરને સીધી અસર કરે છે.
3- ગરીબી અને બાળકોને સહાય તરીકે જોવાની ધારણા
ગરીબ પરિવારોમાં, બાળકોને ઘણીવાર નાણાકીય સહાય માનવામાં આવે છે. ગ્રામીણ અને મજૂર-આધારિત સમુદાયોમાં આ માનસિકતા વધુ પ્રચલિત છે. લોકો માને છે કે વધુ બાળકો થવાથી ઘરના કામકાજ, ખેતી અને આવક મેળવવામાં મદદ મળશે. કેટલાક પરિવારોને એવો પણ ડર છે કે બધા બાળકો પુખ્તાવસ્થા સુધી ટકી શકશે નહીં. આનાથી વધુ બાળકો પેદા કરવાની ઇચ્છા થાય છે. જોકે સુધારેલી આરોગ્યસંભાળ સાથે આ માનસિકતા ધીમે ધીમે બદલાઈ રહી છે, તે સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થઈ નથી. જે વિસ્તારોમાં સામાજિક સુરક્ષા મર્યાદિત છે, ત્યાં લોકો વૃદ્ધાવસ્થામાં બાળકોને તેમના સહાયક સ્ત્રોત માને છે. તેથી, મોટા પરિવારને એક સુરક્ષિત વિકલ્પ માનવામાં આવે છે.
4- કુટુંબ નિયોજન સેવાઓની મર્યાદિત પહોંચ
પ્રજનન દર ઘટાડવામાં કુટુંબ નિયોજન મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જો કે, ઘણા વંચિત વિસ્તારોમાં ઍક્સેસ, ગુણવત્તા અને જાગૃતિ નબળી રહે છે. ઘણી સ્ત્રીઓમાં ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ વિશે સંપૂર્ણ જ્ઞાનનો અભાવ હોય છે. કેટલાક ક્ષેત્રોમાં, પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ નથી. અન્ય ક્ષેત્રોમાં, સામાજિક શરમ અથવા ભય તેમને ઉપયોગમાં લેવાથી અટકાવે છે. પુરુષોની ભાગીદારી પણ ઓછી છે. કુટુંબ નિયોજનને ઘણીવાર ફક્ત મહિલાઓનો મુદ્દો માનવામાં આવે છે. આ જવાબદારીનું સંતુલન બનાવે છે. જ્યાં આ વ્યવસ્થા નબળી છે, ત્યાં જન્મ દર ઊંચો રહે છે.
5- પુત્રની ઇચ્છા અને પરંપરાગત સામાજિક વિચારસરણી
ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાનના ઘણા ભાગોમાં, પુત્રને હજુ પણ પરિવારનો વારસદાર માનવામાં આવે છે. વંશ ચાલુ રાખવા, વૃદ્ધોની સંભાળ અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠા જેવી માન્યતાઓ પુત્ર સાથે સંકળાયેલી છે. જો એક કે બે પુત્રી પહેલા જન્મે છે, તો પરિવાર પુત્ર જન્મે ત્યાં સુધી બાળકો પેદા કરવાનું ચાલુ રાખે છે. આ બાળકોની કુલ સંખ્યામાં વધારો કરે છે. આ ફક્ત આર્થિક જ નહીં, પણ સામાજિક અને માનસિક પરિબળોને કારણે પણ છે. આ સંયુક્ત પરિવારો, પરંપરાગત માન્યતાઓ અને સમુદાયના દબાણને કારણે પણ છે. ઘણીવાર, સ્ત્રીઓ પોતાની ઇચ્છાથી નહીં, પરંતુ પરિવારની અપેક્ષાઓને કારણે વધુ બાળકો પેદા કરે છે.
શું આ અંતર કાયમ રહેશે?
ના, તે કાયમ માટે એકસરખું રહેશે નહીં. ભારતના લગભગ બધા રાજ્યોમાં પ્રજનન દર ધીમે ધીમે ઘટી રહ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાનમાં પણ પરિવર્તન દેખાઈ રહ્યું છે. શિક્ષણ વધી રહ્યું છે. છોકરીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી રહી છે. આરોગ્ય સેવાઓ વિસ્તરી રહી છે. શહેરોનો પ્રભાવ ગામડાઓ સુધી પહોંચી રહ્યો છે. પરંતુ પરિવર્તનની ગતિ રાજ્યોમાં બદલાય છે. જ્યાં વિકાસ ઝડપી રહ્યો છે, ત્યાં પ્રજનન દર વધુ ઝડપથી ઘટ્યો છે. જ્યાં સામાજિક અને આર્થિક પડકારો વધુ રહ્યા છે, ત્યાં આ પ્રક્રિયા ધીમી રહી છે.
ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાનમાં ઉચ્ચ પ્રજનન દર ઓછું શિક્ષણ, વહેલા લગ્ન, ગરીબી, કુટુંબ નિયોજનની નબળી પહોંચ અને પુત્રની ઇચ્છા જેવા પરિબળોને કારણે છે. દિલ્હી અને દક્ષિણ રાજ્યોમાં, વધુ સારા શિક્ષણ, શહેરી જીવન, મહિલાઓની રોજગાર, મજબૂત આરોગ્ય સેવાઓ અને બદલાતા સામાજિક વલણને કારણે પ્રજનન દર ઓછો છે. સરળ હકીકત એ છે કે પ્રજનન દર ફક્ત બાળકોની સંખ્યાનો વિષય નથી; તે સમાજની સ્થિતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જ્યાં શિક્ષણ, આરોગ્ય અને તકો વધે છે, ત્યાં પરિવારો નાના થવાનું વલણ ધરાવે છે. જ્યારે, જ્યાં જૂના પડકારો ચાલુ રહે છે, ત્યાં પ્રજનન દર ઊંચો રહે છે.
આ પણ વાંચો : અમદાવાદમાં પોલીસનું મેગા ઓપરેશન: 291 શકમંદની અટકાયત, 131 બાંગ્લાદેશી હોવાની પુષ્ટિ
