ઉત્તરાખંડમાં બેદરકારીભર્યા બાંધકામ… વિજ્ઞાનીઓ કર્યા સવાલ, ધારાલી જેવી આફત રોકવા કરી મહત્ત્વની માંગ

ઉત્તરાખંડઃ 14 ઓગસ્ટ, 2025: Dharali Disaster: ઉત્તરાખંડના ઉત્તરકાશી જિલ્લાના ધારલીમાં 5 ઓગસ્ટે આવેલા પૂરના કારણે તબાહીનાં દ્રશ્યો સર્જાયાં હતાં. આ કુદરતી આફતમાં સાત લોકોનાં મૃત્યુ નિપજ્યાં હતાં. આ આફત બાદ 65 લોકો હજુ પણ ગુમ છે. સેના અને અર્ધલશ્કરી દળો તેમને શોધી રહ્યા છે. આ હોનારત બાદ, બે વિજ્ઞાનીઓ તેના કારણોની તપાસ કરી. આ વિજ્ઞાનીઓએ ભાગીરથી ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન (BESZ) સૂચનાના અમલીકરણની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે, હિમાલયની અમૂલ્ય જૈવ વિવિધતા અને ઇકોસિસ્ટમના સંરક્ષણને સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોનને લદ્દાખથી અરૂણાચલ પ્રદેશ સુધીના સમગ્ર ઉપલા હિમાલય ખીણો સુધી લંબાવવો જોઈએ.

કોણે કરી રિસર્ચ

આ રિસર્ચ નવીન જુયાલ અને હેમંત ધ્યાની દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ બંને વિજ્ઞાનીઓ 2013માં ઉત્તરાખંડમાં કેદારનાથ હોનારત પછી સુપ્રીમ કોર્ટે રચેલી સમિતિના સભ્ય હતા. આ ઉપરાંત, તેઓ ચારધામનો રસ્તો પહોળો કરવાના પ્રોજેક્ટ પર 2019માં રચાયેલા ઉચ્ચાધિકાર પ્રાપ્ત સમિતિના પણ સભ્ય હતા.

ધારાલી આફત સંદર્ભમાં તેમણે કહ્યું કે, તાજેતરના વર્ષોમાં ઉપરી ગંગાના કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ભારે વધારો થયો છે. આ પ્રવાસીઓની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે બધા નિયમોને અવગણીને મોટા પાયે નવા બાંધકામનું કામ કરવામાં આવ્યું છે. આ વિજ્ઞાનીઓએ આખા વર્ષ દરમિયાન ચાર ધામ યાત્રા યોજવાની યોજનાની પણ ટીકા કરી છે.

કેટલી દૂર વધે છે ખીર ગંગા?

તેમનું કહેવું છે કે ધારલીમાં વહેતી ખીર ગંગા એક હિમનદીમાંથી નીકળે છે અને લગભગ સાત કિ.મી સુધી વહીને કલ્પ કેદાર મંદિર પાસે ભાગીરથી નદીમાં જોડાય છે. જૂન 2013માં કેદારનાથ કુદરતી આફત દરમિયાન પણ ખીર ગંગા દ્વારા એકઠા થયેલા કાંપને કારણે ધારલીને ઘણું નુકસાન થયું હતું. તેમનું કહેવું છે કે કેદારનાથ હોનારત પછી પણ લોકોને નદીની આસપાસના વિસ્તારો ખાલી કરવા માટે જણાવવામાં આવ્યું ન હતું પરંતુ પૂરના કાટમાળને વસાહતમાં પ્રવેશતા અટકાવવા માટે કોંક્રિટની દિવાલ બનાવવામાં આવી હતી. આનાથી લોકોને નદીની નજીક રિસોર્ટ અને હોટલ બનાવવા માટે પ્રોત્સાહન મળ્યું. નદીની ખૂબ નજીક હોવા છતાં, ધારલીને હજુ સુધી પૂર ક્ષેત્ર જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. આ કારણે, લોકો નદીઓ અને તેમની ઉપનદીઓના પૂરના મેદાનો પર ખુલ્લેઆમ બાંધકામ કરી રહ્યા છે.

આ વિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે, 5 ઓગસ્ટે નદીની આસપાસની મોટાભાગની વસાહતો ભૂસ્ખલન અને હિમનદીઓના કાટમાળના 15 થી 20 મીટર નીચે દટાઈ ગઈ હતી. આ ફક્ત સાત કિ. મી લાંબી ખીર ગંગા નદી હતી. નિષ્ણાતોએ તેને ઘણી વખત જોખમ તરીકે ચિહ્નિત કરી હતી, પરંતુ કોઈએ તેના પર ધ્યાન આપ્યું ન હતું.

કેવી રીતે રોકી શકાશે આ દુર્ઘટના?

વર્ષ 2013માં કેદારનાથ આપત્તિ પછી સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા રચાયેલી એક નિષ્ણાત સમિતિએ નિર્દેશ કર્યો હતો કે, હિમાલયની ઊંચાઈવાળી ખીણોમાં ભૂસ્ખલન અને કાટમાળના પ્રવાહ દ્વારા અચાનક પૂર આવવાની સંભાવના રહે છે. સમિતિએ ભલામણ કરી હતી કે ભાગીરથી ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન (BESZ) ને ઉચ્ચ હિમાલયની ખીણોમાં સીમાંકન કરવા જોઈએ. આનાથી ઉચ્ચ હિમાલયની ખીણોમાં માનવ-ઉત્પાદન દખલગીરી ઓછી થશે.

સમિતિએ સૂચવ્યું હતું કે, નદીઓને માનવ-ઉત્પાદન અતિક્રમણ અને જળવિદ્યુત બેરેજથી મુક્ત રાખવી જોઈએ જેથી પૂર દરમિયાન નદી કોઈપણ અવરોધ વિના વહેતી રહે. તેમનું કહેવું છે કે આ ભલામણોને ગંભીરતાથી લેવામાં નહતી આવી. તેના બદલે બાંધકામ સામગ્રી, લાકડાં અથવા જમીનનું વધુ પડતું શોષણ કરવામાં આવ્યું. આ બધું કોઈપણ રોકટોક વિના ચાલુ રહ્યું, જેના કારણે હિમાલયના પર્યાવરણ પર ભારણ વધ્યું.

આ બંને વિજ્ઞાનીઓએ કહ્યું છે કે, ભાગીરથી ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન (BESZ) નોટિફિકેશન લાગુ કરવું જોઈએ. તેમનું કહેવું છે કે હિમાલયની અમૂલ્ય જૈવવિવિધતા અને ઇકોસિસ્ટમનું સંરક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોનને લદ્દાખથી અરુણાચલ પ્રદેશ સુધીના સમગ્ર ઉચ્ચ હિમાલયની ખીણો સુધી વિસ્તૃત કરવો જોઈએ. આનાથી આબોહવા પરિવર્તનને કારણે હિમાલય પર આવી રહેલા આપત્તિનાં જોખમને ઘટાડવામાં મદદ મળશે.

આ પણ વાંચોઃ સલમાન ખાને બિગ બોસ 19 ના પહેલા સ્પર્ધકની પુષ્ટિ કરી! સિદ્ધાર્થ શુક્લા સાથે કનેક્શન

આ પણ વાંચોઃ વાહ…ઓફર હોય તો આવી!, આ કંપની 1 મહિના માટે ફ્રી ઇન્ટરનેટ આપશે