બેંકોમાં પડેલા 65,000 કરોડનો કોઈ દાવેદાર નથી, હોઈ શકે છે આ તમારા પૈસા હોય- ચેક કરીને તેને પરત લઈ લો
અમદાવાદ, 30 ઓકટોબર: શું તમે જાણો છો કે ભારતમાં આશરે 2 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુની રકમ એવી છે જે બેંકો, વીમા કંપનીઓ અને અન્ય સ્થળોએ પડેલી છે, પરંતુ કોઈ દાવો કરનાર નથી? આ રકમ શેર, ડિવિડન્ડ, બેંક ખાતા, પેન્શન ફંડ અને પોસ્ટ ઓફિસમાં જમા છે.
આમાંથી અમુક હિસ્સો તમારો અથવા તમારા પરિવારનો હોઈ શકે છે અને તમારા ઘણા સપના પૂરા થઈ શકે છે! સરકારી આંકડા મુજબ, કુલ અંદાજિત બિનવારસી રકમ ₹2,04,200 થી ₹2,42,413 કરોડ સુધીની છે.
પરંતુ સારા સમાચાર એ છે કે એક નવો બેંકિંગ નિયમ આવી રહ્યો છે, જે સામાન્ય માણસ માટે ખૂબ જ જરૂરી છે. હવે તમે બેંક ખાતામાં ચાર નોમિની ઉમેરી શકશો, જેથી પરિવારમાં પૈસા પર કોઈ વિવાદ ન થાય અને તમારી ગેરહાજરીમાં આ પૈસા કોઈને ને કોઈને મળી જાય.
બિનવારસી રકમ શું છે? અને આટલી બધી કેમ જમા થઈ ગઈ?
બિનવારસી રકમ (Unclaimed amount) એ પૈસા છે જે કોઈ વ્યક્તિના ખાતા, રોકાણ કે વીમામાં પડ્યા રહે છે, પરંતુ માલિકના મૃત્યુ પછી અથવા સંપર્ક તૂટી જવા પર આ પૈસા પર કોઈ દાવો કરતું નથી. કારણ? મોટાભાગે લોકો નોમિની બનાવતા નથી અથવા પરિવારના લોકોને જાણકારી જ હોતી નથી કે તેમની પાસે કેટલા પૈસા છે.
બિનવારસી થવા પર આ પૈસા સરકાર પાસે ચાલ્યા જાય છે, પરંતુ દાવો કરવા પર પાછા મળી શકે છે. તેથી જરા જુઓ જો તમારા પરિવારમાંથી કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોય તો તેના બેંક એકાઉન્ટ, શેર કે પીએફ ખાતા જરૂર ચેક કરી લો જેથી તમારા પૈસા સરકાર પાસે નકામા ન પડ્યા રહે.
- IEPF (શેર અને ડિવિડન્ડ): આ એ પૈસા છે જે કંપનીઓના શેર કે ડિવિડન્ડમાંથી આવે છે. જો તમે જૂના શેર ખરીદ્યા છે અને ક્લેમ નથી કર્યો, તો તમારા પૈસા આ જ 1.06 લાખ કરોડ રૂપિયામાં સામેલ છે.
- બેંક જમા રકમ: સૌથી મોટો હિસ્સો! જૂના ખાતા, FD કે RDમાં પડેલા પૈસા, જેમના કોઈ નોમિની નથી. આ પૈસા આપણામાંથી જ કોઈના છે. તમારે જરૂર એક વાર ચેક કરવું જોઈએ.
- EPF (ભવિષ્ય નિધિ): રિટાયરમેન્ટ માટે જમા પૈસા, જે નોકરી છૂટવા પર કે મૃત્યુ પર ક્લેમ ન થવાથી બિનવારસી થઈ જાય છે.
- જીવન વીમો: પોલિસી મેચ્યોર થવા પર કે ક્લેમ ન થવા પર બચેલા પૈસા. 20,062 કરોડ રૂપિયા એવા પડ્યા છે, જેન પર કોઈએ દાવો નથી કર્યો.
- મ્યુચ્યુઅલ ફંડ: SIP કે લમ્પસમ રોકાણનો બિનવારસી હિસ્સો, આ પણ સારી એવી રકમ છે જેના પર કોઈએ દાવો નથી ઠોક્યો.
- પોસ્ટ ઓફિસ જમા: NSC, KVP કે બચત ખાતાના પૈસા, 32,000 કરોડ રૂપિયા છે, બની શકે છે તમારામાંથી કોઈના જ હોય.
આ કુલ મળીને 2 થી 2.4 લાખ કરોડ રૂપિયા બને છે – આટલા પૈસા જો વહેંચી દેવામાં આવે તો કરોડો પરિવારોની મદદ થઈ શકે છે. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે સાચા નોમિની વિના આ પૈસા સરકાર પાસે પડ્યા રહે છે.
અમે આ વિષય પર યુકો બેંકના પૂર્વ એમડી અને સીઇઓ સાથે વાત કરી, જેથી સમજી શકાય કે આખરે બેંકોમાં આટલા બિનવારસી પૈસા કેમ પડ્યા છે અને આ કોના છે, જેના પર કોઈ હક નથી જતાવી રહ્યું.
આનું સૌથી મોટું કારણ છે- જાણકારીનો અભાવ. ઘણા લોકોને એ ખબર જ નથી હોતી કે તેમના પિતા કે માતાના નામે કેટલા બેંક ખાતા હતા અથવા તે ક્યાં-ક્યાં રાખવામાં આવ્યા હતા. જૂના સમયમાં લોકો અલગ-અલગ બેંકોમાં ઘણા ખાતા ખોલતા હતા, પરંતુ તેની જાણકારી પરિવારના બાકીના સભ્યો સુધી પહોંચી જ નહોતી શકતી.
જ્યારે અમે પૂછ્યું કે શું કોઈ રસ્તો છે જેનાથી સામાન્ય માણસ એ જાણી શકે કે તેના દાદા કે પરદાદાના નામે કોઈ જૂનું બેંક એકાઉન્ટ હતું કે નહીં, તો તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું- પહેલા ન તો પાન કાર્ડ હતું, ન ડિજિટલ રેકોર્ડની વ્યવસ્થા. એવામાં કોઈ જૂના ખાતાની ભાળ મેળવવી આજે પણ ખૂબ મુશ્કેલ છે.”
બીજી તરફ, માર્કેટ એક્સપર્ટ રાજેશ અગ્રવાલનું કહેવું છે કે પહેલાના સમયમાં લોકો ઘણા કારણોસર ઘણા બેંક એકાઉન્ટ ખોલતા હતા. જેમ કે- નોકરી દરમિયાન શહેર બદલવા પર નવું એકાઉન્ટ ખોલાવવું, અથવા તો કેટલાક લોકો થોડા-થોડા પૈસા અલગ-અલગ જગ્યાએ જમા કરીને છોડી દેતા હતા. ઘણી વખત કેટલાક લોકો ટેક્સ કે અન્ય કારણોસર પૈસા છુપાવવા માટે અલગ ખાતા રાખતા હતા.
તેમણે આગળ કહ્યું, “આવા જ પૈસા આજે બેંકોમાં પડ્યા છે. આજે પણ લોકોને KYC અપડેટ કરાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે, જેના કારણે ખાતા સીઝ થઈ જાય છે. એવામાં આરબીઆઈનો ચાર નોમિનીવાળો નિયમ ઘણો ઉપયોગી સાબિત થશે, કારણ કે આનાથી પૈસાના હકદારોને તેમની રકમ મેળવવામાં સરળતા રહેશે- બશર્તે કે તેમને ખબર હોય કે તેમના પરિવારના ખાતા ક્યાં-ક્યાં છે.”
બેંકનો નવો નિયમ કેવી રીતે ફાયદો આપશે?
હવે આવે છે રાહતની ખબર! બેંકિંગ લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, 2025 હેઠળ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ એક નવો નિયમ જારી કર્યો છે. આ નિયમ 1 નવેમ્બર 2025 થી લાગુ થઈ જશે.
- પહેલા શું હતું? બેંક ખાતા, FD, RD કે લોકરમાં માત્ર એક નોમિની જ જોડી શકાતો હતો. જો તે વ્યક્તિ ઉપલબ્ધ ન હોય અથવા પરિવારમાં ઝઘડો થાય, તો ક્લેમ પ્રક્રિયામાં વર્ષો લાગી જતા. પરિણામ? પૈસા બિનવારસી થઈ જતા.
- હવે શું બદલાશે? તમે તમારા બેંક ખાતામાં મહત્તમ ચાર નોમિની જોડી શકશો. દરેક નોમિનીને એક ટકા હિસ્સો (જેમ કે 25-25%) ફાળવી શકાય છે. એટલે કે, માતા-પિતા, પતિ/પત્ની, બાળકો કે ભાઈ-બહેન – બધાને કવર કરી શકો છો.
- કેવી રીતે કામ કરશે? બેંકમાં ફોર્મ ભરો (KYC સાથે), અને નોમિની ડિટેલ્સ અપડેટ કરો. મૃત્યુ કે અક્ષમતાની સ્થિતિમાં પૈસા સીધા બધા નોમિનીને તેમના હિસ્સા મુજબ ટ્રાન્સફર થઈ જશે. કોઈ કોર્ટ કેસ કે લાંબી પ્રક્રિયા નહીં!
- કઈ વસ્તુઓ પર લાગુ? સેવિંગ એકાઉન્ટ, કરંટ એકાઉન્ટ, FD, RD, સેફ ડિપોઝિટ લોકર – બધા પર. (નોંધ: કેટલાક કિસ્સાઓમાં નોમિની વૈકલ્પિક હોઈ શકે છે, પરંતુ ઉમેરવું ફાયદાકારક છે.)
સામાન્ય માણસને કેવી રીતે ફાયદો?
ભારતનો સામાન્ય નાગરિક – ખેડૂત, મજૂર, નાનો વેપારી કે મધ્યમવર્ગીય પરિવાર – હંમેશા નાના-નાના ખાતામાં પૈસા જોડે છે. આ નિયમ ખાસ કરીને તમારા માટે છે:
- પારિવારિક વિવાદો ઓછા: સંયુક્ત પરિવારોમાં હંમેશા ‘કોણ ક્લેમ કરશે’નો ઝઘડો થાય છે. ચાર નોમિનીથી બધાનો હિસ્સો નક્કી થઈ જશે – દીકરો, દીકરી, પત્ની બધા કવર.
- ઝડપી ક્લેમ પ્રક્રિયા: પહેલા મહિનાઓ લાગતા હતા, હવે ક્લેમ કરતા જ થોડા અઠવાડિયામાં પૈસા તમારી પાસે પહોંચી જશે.
- મહિલાઓ અને વડીલો માટે રાહત: વિધવાઓ કે એકલા રહેતા લોકો માટે સરળ – વસિયત વિના પૈસા સીધા બાળકો સુધી.
- કુલ ફાયદો: આ નિયમ બિનવારસી રકમને ઘટાડશે, કારણ કે વધુ લોકો ક્લેમ કરશે. કલ્પના કરો, જો તમારી 50,000 રૂપિયાની FD બિનવારસી થઈ ગઈ હોય, તો નવા નિયમથી આ પૈસા તમને પાછા મળી શકે છે.
ક્યારે શરૂ થશે? અત્યારે શું કરવું?
- શરૂઆત: 1 નવેમ્બર 2025 થી તમામ બેંકો (SBI, HDFC, PNB વગેરે) લાગુ કરશે. કોઈ વિલંબ નહીં.
-
શું કરો? આજે જ તમારી બેંકમાં જાઓ અથવા એપ પર ચેક કરો – નોમિની છે કે નહીં? જો નહીં, તો અપડેટ કરાવો. UDGAM પોર્ટલ (RBI) પર સર્ચ કરો કે તમારા બિનવારસી પૈસા તો નથી ને? EPFO એપથી EPF ચેક કરો. IEPF વેબસાઇટ પર શેર સર્ચ કરો.
- ઝડપથી સમાચાર મેળવવા માટે જોઈન કરો અમારા વોટ્સઅપ ગ્રુપમાં
https://chat.whatsapp.com/FU8bgMOynfgJl4wCoEeiJw
