EXPLAINER: રાજ્યસભાના સાંસદોની ચૂંટણી કેવી રીતે થાય છે અને આ સદન કદી ભંગ કેમ નથી થઈ શકતું? સમજો સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા

Rajya Sabha Election: ભારતીય સંસદનું ઉપલું ગૃહ, એટલે કે રાજ્યસભા હાલમાં સાંસદોની ચૂંટણીને લઈને ચર્ચામાં છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે રાજ્યસભામાં કુલ કેટલા સાંસદો હોય છે, ઉપલા ગૃહના સભ્યોનો કાર્યકાળ કેટલાં વર્ષનો હોય છે અને તેઓને કેવી રીતે ચૂંટવામાં આવે છે? લોકસભાથી વિપરીત, જનતા સીધી મતદાન કરતી નથી. તેની એક અલગ પ્રક્રિયા છે, જેમાં રાજ્યના ધારાસભ્યો પોતાનો મત આપે છે. આ જ કારણ છે કે રાજ્યસભાની ચૂંટણી દરમિયાન તમને “ક્રોસ-વોટિંગ” અને “પહેલી પસંદગીનો મત” જેવા શબ્દો સાંભળવા મળે છે. તો, ચાલો સરળ શબ્દોમાં સમજીએ કે રાજ્યસભામાં કુલ કેટલી બેઠકો હોય છે, તેના સભ્યોનો કાર્યકાળ કેટલો હોય છે અને રાજ્યસભાની ચૂંટણીની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા શું છે.

રાજ્યસભાની મહત્તમ સંખ્યા

બંધારણના અનુચ્છેદ 80 મુજબ, રાજ્યસભામાં સાંસદોની મહત્તમ સંખ્યા 250 હોઈ શકે છે. હાલમાં, રાજ્યસભામાં 245 સાંસદોની સીટો છે. આ 245 સાંસદોમાંથી 233 સાંસદો રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી ચૂંટાયેલા હોય છે, જ્યારે 12 સાંસદોને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વિજ્ઞાન, સામાજિક સેવા, કલા અને સાહિત્ય જેવા ક્ષેત્રોમાંથી નામાંકિત કરવામાં આવે છે.

રાજ્યસભાના સાંસદોનો કાર્યકાળ

રાજ્યસભા એક કાયમી ગૃહ છે, જેને કદી ભંગ કરવામાં આવી શકાતું નથી. રાજ્યસભાના સભ્યોનો કાર્યકાળ 6 વર્ષનો હોય છે. સાતત્ય જાળવવા માટે, રાજ્યસભાના એક તૃતીયાંશ સભ્યો દર બે વર્ષે નિવૃત્ત થાય છે. તેમના સ્થાને નવા સાંસદોની પસંદગી કરવામાં આવે છે.

રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણીની પ્રક્રિયા

રાજ્યસભાના સાંસદોની ચૂંટણી પરોક્ષ રીતે કરવામાં આવે છે. આ ચૂંટણીમાં જનતા સીધી રીતે મતદાન નથી કરતી. રાજ્યોની વિધાનસભાના સભ્યો એટલે કે ધારાસભ્યો રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં પોતાનો મત આપે છે. આ ચૂંટણી સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવે છે. મતદાન દરમિયાન, ધારાસભ્યો બેલેટ પેપર પર તેમની પસંદગીઓ દર્શાવે છે, જેમ કે 1, 2, અથવા 3.

રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં કોઈ ઉમેદવારને જીતવા માટે એક નિશ્ચિત સંખ્યામાં વોટની જરૂર પડે છે. તેની ગણતરી ડ્રોપ ક્વોટા ફોર્મ્યુલા પર આધારિત હોય છે. આ સિસ્ટમને સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ કહેવાય છે, જેમાં ધારાસભ્યો પોતાની પસંદગીના ઉમેદવારોને પ્રથમ, બીજો અને ત્રીજો પ્રેફરન્સ આપે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તર પ્રદેશમાં 10 રાજ્યસભાની બેઠકો માટે ચૂંટણી થવાની હોય અને ત્યાંની વિધાનસભામાં કુલ 403 ધારાસભ્યો હોય તો

– પહેલા કુલ ધારાસભ્યોની સંખ્યા (403) ને ખાલી બેઠકો (10) માં 1 ઉમેરીને ભાગવામાં આવે છે એટલે કે, 10 + 1 = 11.
– 403 ÷ 11 = 36.6363… (આશરે 36.63).
– આમાંથી દશાંશ (decimal) ભાગને અવગણીને માત્ર પૂર્ણાંક 36 લેવામાં આવે છે.
– પછી તેમાં 1 ઉમેરી દેવામાં આવે છે એટલે, 36 + 1 = 37.

આથી, એક ઉમેદવારને રાજ્યસભામાં જીતવા માટે ઓછામાં ઓછા 37 ધારાસભ્યોના પ્રથમ પસંદગી વોટની જરૂર પડશે. જો કોઈ ઉમેદવાર આ કોટા પૂરો કરી લે તો તે આપમેળે ચૂંટાઈ જાય છે. બાકીની બેઠકો માટે વોટનું ટ્રાન્સફર થતું રહે છે અને પ્રેફરન્સ અનુસાર ગણતરી ચાલુ રહે છે.

આ રીતે ડ્રોપ ક્વોટા એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વધુમાં વધુ બેઠકો પર પ્રમાણસર રીતે પાર્ટીઓને પ્રતિનિધિત્વ મળે અને વોટનો વ્યય ઓછો થાય.

મતદાન અને ગણતરી પ્રક્રિયા

રાજ્યસભામાં સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટનો ઉપયોગ થાય છે. એક જ ઉમેદવારને મતદાન કરવાને બદલે, ધારાસભ્યો મતપત્ર પર ઉમેદવારોને 1, 2, 3, વગેરે નંબર આપીને તેમની પસંદગી દર્શાવે છે. જો કોઈ ઉમેદવાર ક્વોટા કરતાં વધુ મત મેળવે છે, તો તેમના વધારાના મત તેમના મતપત્ર પર સૂચિબદ્ધ “બીજી પસંદગી” ઉમેદવારને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. આ ચૂંટણીમાં ક્રોસ-વોટિંગ અટકાવવા માટે, વિધાનસભાના સભ્યોએ મતપત્રને મતપેટીમાં નાખતા પહેલા પોતાની પાર્ટીના અધિકૃત એજન્ટને બતાવવું જરૂરી હોય છે.

આ પણ વાંચો: કાચા તેલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો: ઈરાન યુદ્ધ બાદ 15 દિવસમાં 40% સુધી વધારો