UPI પેમેન્ટ હંમેશાં મફત નહીં રહે? સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારનો મોટો ખુલાસો

નવી દિલ્હી: દેશમાં કરોડો લોકો દરરોજ Google Pay, PhonePe, Paytm સહિતની UPI એપ્લિકેશન દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટ કરે છે. અત્યાર સુધી મોટાભાગના UPI ટ્રાન્ઝેક્શન મફત હોવાથી લોકો તેનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. જોકે, હવે UPI પેમેન્ટ હંમેશાં મફત રહેશે કે નહીં તે અંગે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વેપારીઓને કાયમી ધોરણે શૂન્ય MDR (Merchant Discount Rate)ની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવાનું કોઈ વચન આપવામાં આવ્યું નહોતું.

સરકારે ₹2,000થી વધુના કેટલાક UPI મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR વસૂલવાની સંભાવનાને પણ યોગ્ય ઠેરવી છે. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે સામાન્ય લોકોના તમામ UPI પેમેન્ટ પર ચાર્જ લાગવાનો છે. તો ચાલો જાણીએ સરકારની દલીલ શું છે અને કયા ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ લાગશે નહીં.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારે શું કહ્યું?

વકીલ અંજન દત્તા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જનહિત અરજી (PIL)ના જવાબમાં કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું રજૂ કર્યું છે. આ અરજીમાં MDRની સંશોધિત વ્યવસ્થાને મૌલિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ગણાવવામાં આવી હતી.

જોકે, સરકારે આ દલીલનો વિરોધ કરતાં જણાવ્યું છે કે વેપારીઓને UPI ટ્રાન્ઝેક્શન હંમેશાં મફત રહેશે અથવા ઝીરો MDRની વ્યવસ્થા કાયમી રહેશે એવું કોઈ સત્તાવાર આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું નહોતું.

સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, ઝીરો MDR વ્યવસ્થાને ચાલુ રાખવા માટે આપવામાં આવતી સબસિડી સરકારના નીતિગત નિર્ણય અને ઉપલબ્ધ નાણાકીય સંસાધનો પર આધારિત છે.

વેપારીઓના મૌલિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન નથી

કેન્દ્ર સરકારે કોર્ટમાં દલીલ કરી છે કે MDRની સંશોધિત વ્યવસ્થા વેપારીઓના વ્યવસાય કરવાના મૌલિક અધિકાર પર કોઈ અયોગ્ય પ્રતિબંધ મૂકતી નથી.

સરકારનું કહેવું છે કે બંધારણ વેપાર સાથે જોડાયેલી દરેક સુવિધા હંમેશાં મફત જ મળવી જોઈએ તેવી ગેરંટી આપતું નથી. જો કોઈ શુલ્કને કારણે વેપારીના નફામાં ઘટાડો થાય તો તેને મૌલિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ગણી શકાય નહીં.

સરકારે એમ પણ જણાવ્યું છે કે વેપારીઓ MDRનો બોજ ગ્રાહકો પર નાખી શકશે નહીં.

₹2,000થી વધુના UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર શા માટે ચાર્જ?

સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, નાના વેપારીઓ અને સામાન્ય રિટેલ વ્યવહારો પર વધારાનો આર્થિક બોજ ન પડે તે માટે ₹2,000 સુધીના P2M (પર્સન ટુ મર્ચન્ટ) UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર ઝીરો MDRની વ્યવસ્થા યથાવત રાખવામાં આવી છે.

જોકે, ₹2,000થી વધુની રકમના કેટલાક મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન પર મામૂલી MDR શુલ્ક વસૂલવાની વ્યવસ્થા કરી શકાય છે.

સરકારની દલીલ છે કે મોટા મૂલ્યના વ્યવહારો કરતા વેપારીઓ આ પ્રકારનો ખર્ચ સહન કરવાની વધુ ક્ષમતા ધરાવે છે.

બેન્કોને ₹8,730 કરોડની સબસિડી આપવામાં આવી

કેન્દ્ર સરકારે કોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે UPI પેમેન્ટ મફત હોવાનો અર્થ એ નથી કે તેની પાછળ કોઈ ખર્ચ થતો નથી. ડિજિટલ પેમેન્ટની પ્રક્રિયા, ટેક્નોલોજી અને સુરક્ષા પાછળ ખર્ચ થાય છે.

ઝીરો MDR વ્યવસ્થાને કારણે આ ખર્ચનો બોજ સરકાર દ્વારા આપવામાં આવતી સબસિડીના માધ્યમથી ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.

સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2021-22થી 2024-25 દરમિયાન ઝીરો MDR ટ્રાન્ઝેક્શન માટે બેન્કોને કુલ ₹8,730 કરોડનું પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે.

સરકારનું કહેવું છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમને લાંબા સમય સુધી ટકાવી રાખવા, સાયબર સુરક્ષા મજબૂત કરવા અને ટેક્નોલોજીના વિકાસ માટે ટકાઉ નાણાકીય મોડેલ જરૂરી છે.

કયા UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર નહીં લાગે MDR ચાર્જ?

સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી વ્યવસ્થા મુજબ UPIના મોટાભાગના સામાન્ય વ્યવહારો પર કોઈ અસર થવાની નથી. નીચેની શ્રેણીઓમાં શુલ્કમાંથી મુક્તિની જોગવાઈ છે.

1. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ (P2P) ટ્રાન્ઝેક્શન

એક વ્યક્તિ બીજા વ્યક્તિને ગમે તેટલી રકમ મોકલે, તેના પર MDR લાગશે નહીં.

2. નાના વેપારીઓને રાહત

UPI QR કોડ દ્વારા દર મહિને ₹1 લાખ સુધીની રકમ મેળવતા નાના વેપારીઓને પ્રસ્તાવિત શુલ્કમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવશે.

3. ₹2,000 સુધીના મર્ચન્ટ પેમેન્ટ

₹2,000 સુધીના P2M ટ્રાન્ઝેક્શન પર ઝીરો MDRની વ્યવસ્થા યથાવત રહેશે.

NPCIએ પણ આપી મહત્વની સ્પષ્ટતા

નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI)એ પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરેલા પોતાના સોગંદનામામાં જણાવ્યું છે કે સંશોધિત MDR વ્યવસ્થાથી UPIના તમામ વ્યવહારોને અસર થશે નહીં.

NPCIના જણાવ્યા અનુસાર, P2M ટ્રાન્ઝેક્શનના માત્ર એક નાના હિસ્સા પર જ આ વ્યવસ્થાની અસર પડશે, જ્યારે આશરે 96 ટકા ટ્રાન્ઝેક્શન અપ્રભાવિત રહેશે.

સામાન્ય UPI યુઝર્સે ચિંતા કરવાની જરૂર છે?

કેન્દ્ર સરકારની કોર્ટમાં રજૂ કરેલી દલીલોનો અર્થ એવો નથી કે હવે દરેક UPI પેમેન્ટ માટે ચાર્જ ચૂકવવો પડશે. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ વચ્ચેના ટ્રાન્ઝેક્શન અને ₹2,000 સુધીના મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર ઝીરો MDRની વ્યવસ્થા યથાવત રાખવાની વાત કરવામાં આવી છે.

જોકે, મોટા મૂલ્યના કેટલાક મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR લાગુ કરવાની સંભાવનાને સરકારે સમર્થન આપ્યું છે. આથી ભવિષ્યમાં ડિજિટલ પેમેન્ટના નિયમોમાં શું ફેરફાર થાય છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.

આ પણ વાંચો: ધનતેરસે સોના-ચાંદીના ભાવમાં સતત પાંચમા દિવસે તેજી! જાણો અમદાવાદ સહિત દેશનાં મોટા શહેરોના આજના ભાવ