એક રાજ્યપાલ કેટલા રાજ્યોની જવાબદારી સંભાળી શકે છે? કેરળના ગવર્નરને તમિલનાડુનો વધારાનો હવાલો

• ભૂતકાળમાં ઘણીવાર એક અનૌપચારિક પરંપરા રહી છે કે નિમણૂક કરતા પહેલા સંબંધિત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી સાથે સલાહ લેવી પડે છે

National News: પશ્ચિમ બંગાળ સહિત દેશભરના અનેક રાજ્યોને નવા રાજ્યપાલ મળ્યા છે. દિલ્હી અને લદ્દાખના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને નવા લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર મળ્યા છે. આ ફેરબદલથી બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, તેલંગાણા, હિમાચલ પ્રદેશ અને તમિલનાડુ જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ રાજ્યોને અસર થઈ છે. સૌથી વધુ ચર્ચા પશ્ચિમ બંગાળની થઈ રહી છે. અહીંના ગવર્નર સીવી આનંદ બોસે તેમના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું છે. કારણ સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવ્યું ન હતું. રાજીનામા બાદ તેઓ દિલ્હી જવા રવાના થયા હતા. તેમણે 3.5 વર્ષ સુધી રાજ્યપાલ તરીકે સેવા આપી. મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ રાજીનામાનો જવાબ આપતા કહ્યું, કે હું આઘાતમાં અને પરેશાન છું.

સીવી આનંદ બોઝના રાજીનામા બાદ રાષ્ટ્રપતિએ ગુરુવારે મોડી સાંજે તમિલનાડુના રાજ્યપાલ આરએન રવિને પશ્ચિમ બંગાળના રાજ્યપાલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. આ દરમિયાન કેરળના રાજ્યપાલ રાજેન્દ્ર વિશ્વનાથ આર્લેકરને તમિલનાડુના રાજ્યપાલનો વધારાનો હવાલો સોંપવામાં આવ્યો છે. હવે પ્રશ્ન એ છે કે રાજ્યપાલને કેટલા રાજ્યોનો વધારાનો હવાલો સોંપી શકાય?

રાજ્યપાલની નિમણૂક કેવી રીતે થાય છે?

ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 153 મુજબ દરેક રાજ્યમાં એક રાજ્યપાલ હશે. રાજ્યપાલની નિમણૂક કરવાની પ્રક્રિયા સીધી અને સ્પષ્ટ છે. રાષ્ટ્રપતિ બંધારણના અનુચ્છેદ 155 હેઠળ આપવામાં આવેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને રાજ્યપાલની નિમણૂક કરે છે. તેઓ આ નિમણૂક એક દસ્તાવેજ પર સહી અને મહોર મારીને કરે છે. રાજ્યપાલની નિમણૂકમાં કેન્દ્ર સરકારની ભૂમિકા પણ નક્કી છે. રાષ્ટ્રપતિ તે વ્યક્તિને જ રાજ્યપાલ કરીકે પસંદ કરે છે, જેના નામની ભલામણ વડા પ્રધાન અને કેન્દ્રીય મંત્રી પરિષદ કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે રાજ્યપાલની નિમણૂકમાં કેન્દ્ર સરકારની ભૂમિકા સૌથી મહત્ત્વની છે. સામાન્ય રીતે રાજ્યપાલની નિમણૂક પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટે થાય છે. ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 156 મુજબ રાષ્ટ્રપતિ કોઈપણ સમયે રાજ્યપાલને દૂર કરી શકે છે.

રાજ્યપાલ બનવા માટે કઈ શરતો અને લાયકાત હોવી જોઈએ?

ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 157 અને 158 રાજ્યપાલ પદ માટે લાયકાત અને શરતોનો ઉલ્લેખ કરે છે. વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ અને તેની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 35 વર્ષની હોવી જોઈએ. સંસદના કોઈપણ ગૃહનો સભ્ય અથવા રાજ્ય વિધાનસભાનો સભ્ય હોય તેવી કોઈપણ વ્યક્તિ રાજ્યપાલ બની શકતી નથી. જો આવી વ્યક્તિને રાજ્યપાલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે, તો પદના શપથ લીધાની તારીખથી તેનું સભ્યપદ સમાપ્ત માનવામાં આવશે.

રાજ્યપાલ પદ પર નિયુક્ત વ્યક્તિ કોઈ પણ નફાકારક પદ ધરાવતો ન હોવો જોઈએ તે પણ આવશ્યક છે. બંધારણમાં લખાયેલું ન હોવા છતાં, તે એક સુસ્થાપિત પરંપરા છે કે રાજ્યપાલની નિમણૂક તેના પોતાના રાજ્યમાં થઈ શકતી નથી. ભૂતકાળમાં ઘણીવાર એક અનૌપચારિક પરંપરા રહી છે કે નિમણૂક કરતા પહેલા સંબંધિત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી સાથે સલાહ લેવી પડે છે.

રાજ્યપાલ કેટલા રાજ્યોનો વધારાનો હવાલો સંભાળી શકે છે?

ભારતીય બંધારણમાં એવી જોગવાઈ છે કે કોઈ વ્યક્તિ ફક્ત એક જ રાજ્યનો રાજ્યપાલ હોઈ શકે છે. જોકે 1956માં સાતમાં બંધારણીય સુધારા દ્વારા આમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. હવે એક જ વ્યક્તિને બે કે તેથી વધુ રાજ્યોના રાજ્યપાલ તરીકે નિયુક્ત કરી શકાય છે. જોકે બંધારણમાં રાજ્યપાલ મહત્તમ કેટલા રાજ્યોનો હવાલો સંભાળી શકે તે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું નથી. આ સંપૂર્ણપણે રાષ્ટ્રપતિ અને કેન્દ્ર સરકારની વિવેકબુદ્ધિ પર છે. જો કોઈ વ્યક્તિ બે કે તેથી વધુ રાજ્યોના રાજ્યપાલ તરીકે સેવા આપે છે, તો તેમના પગાર અને ભથ્થાં રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નક્કી કરાયેલા ગુણોત્તરમાં રાજ્યો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે.

રાજ્યપાલની બદલી અને દૂર કરવાના નિયમો

બંધારણ હેઠળ મળેલી સત્તાઓ હેઠળ કેન્દ્ર સરકારની ભલામણ પર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નવી નિમણૂકો અને બદલીઓ કરવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રપતિ તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન રાજ્યપાલને એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં બદલી શકે છે. આ માટે કોઈ ચોક્કસ કારણની જરૂર નથી.

રાષ્ટ્રપતિ ગમે ત્યારે રાજ્યપાલને પદ પરથી દૂર કરી શકે છે. રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિને પોતાનું રાજીનામું સુપરત કરીને પણ રાજીનામું આપી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે પશ્ચિમ બંગાળના રાજ્યપાલ સી.વી. આનંદ બોઝે રાજીનામું આપ્યું. આ સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને રાષ્ટ્રપતિએ કેન્દ્ર સરકારની ભલામણ પર ઘણા રાજ્યપાલોની બદલી કરી છે અને કેટલીક નવી નિમણૂકો પણ કરી છે.

હિમાચલ પ્રદેશના રાજ્યપાલ શિવ પ્રતાપ શુક્લાને તેલંગાણામાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા છે. તેલંગાણાના રાજ્યપાલ જિષ્ણુ દેવ વર્મા હવે મહારાષ્ટ્રના રાજ્યપાલ બનશે. નંદ કિશોર યાદવ નાગાલેન્ડના નવા રાજ્યપાલ બનશે, અને લેફ્ટનન્ટ જનરલ (નિવૃત્ત) સૈયદ અતા હુસૈન બિહારના નવા રાજ્યપાલ બનશે. તમિલનાડુના ભૂતપૂર્વ રાજ્યપાલ અરેન રવિ પશ્ચિમ બંગાળના રાજ્યપાલ બનશે. લદ્દાખના ભૂતપૂર્વ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર કવિંદર ગુપ્તાને હિમાચલ પ્રદેશના રાજ્યપાલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. તરનજીત સિંહ સંધુ દિલ્હીના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર બનશે, અને અહીં પોસ્ટ કરાયેલા વીકે સક્સેના લદ્દાખના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર બનશે.

આ પણ વાંચોઃ નીતિશ કુમાર અને શરદ પવારના રાજ્યસભા જવામાં કોમન શું છે અને તફાવત શું છે?