દુર્લભ ખનિજો અંગે ચીનનું નાપાક પગલું, જાણો ભારત કેવી રીતે જવાબ આપવા તૈયારી કરી રહ્યું છે

નવી દિલ્હી, 29 જૂન: ચીનની દુનિયા પર નિયંત્રણ રાખવાની ઇચ્છા સતત વધી રહી છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને, હવે તેણે દુર્લભ ખનિજો સાથે રમત રમવાનું શરૂ કર્યું છે. તેની અસર ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં જોઈ શકાય છે. આ અંગે, ભારતે પણ તેની તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી છે જેથી ભવિષ્યમાં ભારતને સમસ્યાઓનો સામનો ન કરવો પડે. હકીકતમાં, ચીન દ્વારા દુર્લભ ખનિજો પર તાજેતરમાં નિકાસ પ્રતિબંધોએ વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાને વિક્ષેપિત કરી છે, તેથી ભારત તેનો સામનો કરવા માટે સ્થાનિક મોરચે અનેક પગલાં લઈ રહ્યું છે.

ચીને દુર્લભ પૃથ્વી તત્વોની નિકાસ બંધ કરી દીધી
ચીન દ્વારા દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો એટલે કે દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો (REEs) ની નિકાસ પર ચીન દ્વારા પ્રતિબંધથી વિશ્વમાં ચિંતા ફેલાઈ છે. લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ જેવા દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો સૌર પેનલ, પવન ટર્બાઇન, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. નાણા મંત્રાલયની ‘મે 2025 માટે માસિક આર્થિક સમીક્ષા’ જણાવે છે કે આવા પ્રતિબંધો ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, સંરક્ષણ અને નવીનીકરણીય ઊર્જા જેવા ઉદ્યોગોના વિકાસને અવરોધશે.

ભારતે ૩૦ મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની યાદી બનાવી
આર્થિક સમીક્ષા દસ્તાવેજ મુજબ, ૩૦ મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની યાદી ઓળખવામાં આવી હતી, જેમાંથી ૨૪ને ઓગસ્ટ ૨૦૨૩માં ખાણ અને ખનિજો (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, ૧૯૫૭માં સુધારા દ્વારા કેન્દ્ર સરકારના વિશિષ્ટ હરાજી અધિકાર હેઠળ લાવવામાં આવ્યા છે. ભારત સરકારે જાન્યુઆરી ૨૦૨૫માં રાષ્ટ્રીય મહત્વપૂર્ણ ખનિજો મિશન (NCMM) પણ શરૂ કર્યું હતું. તે ભારતના સ્વચ્છ ઉર્જા સંક્રમણ અને વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રો માટે જરૂરી ખનિજોને સુરક્ષિત કરવા માટે આત્મનિર્ભર અને સ્થિતિસ્થાપક માળખું બનાવવા માટે સાત વર્ષનો પહેલ (૨૦૨૪-૨૫ થી ૨૦૩૦-૩૧) છે.

NCMMનો હેતુ શું છે
NCMMનો હેતુ ૧૨૦૦ સ્થાનિક સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ કરવાનો અને જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો અને ખાનગી સંસ્થાઓ દ્વારા વિદેશી સંપાદનમાં મદદ કરવાનો છે. તેનો હેતુ પેટન્ટ, કૌશલ્ય વિકાસ, ખનિજ પ્રક્રિયા પાર્ક અને ગૌણ સ્ત્રોતોના રિસાયક્લિંગ દ્વારા સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલાને મજબૂત બનાવવાનો પણ છે. ભારત પણ ઓફશોર એક્સપ્લોરેશનનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે અને પુરવઠામાં વૈવિધ્ય લાવવા માટે આર્જેન્ટિના અને ઓસ્ટ્રેલિયા સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી બનાવી રહ્યું છે. ભારત યુએસ-નેતૃત્વ હેઠળના મિનરલ સિક્યુરિટી પાર્ટનરશિપ (MSP) માં જોડાયું છે જેનો ઉદ્દેશ્ય જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણો દ્વારા મહત્વપૂર્ણ ખનિજ પુરવઠા શૃંખલાઓને મજબૂત બનાવવાનો છે. 14-સભ્ય MSP માં ભારત એકમાત્ર વિકાસશીલ દેશ છે.

ભારતની યોજનાઓ શું છે?
આર્થિક સર્વેક્ષણમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, આ ઉપરાંત, ભારત સંસાધન સમૃદ્ધ દેશોમાં મહત્વપૂર્ણ ખનિજ સંપત્તિના સંશોધન અને સંપાદનમાં વિદેશમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે. વિદેશમાં મહત્વપૂર્ણ ખનિજ સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે મિનરલ એબ્રોડ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (KABIL) નામનું સંયુક્ત સાહસ સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. NCMM મિશન હેઠળ, જીઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (GSI) એ તેના સંશોધન કાર્યક્રમોને વધુ તીવ્ર બનાવ્યા છે. 2024-25 ફિલ્ડ સીઝનમાં, GSI એ મહત્વપૂર્ણ ખનિજ થાપણોને ઓળખવા અને તેનું મૂલ્યાંકન કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા 195 પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા હતા.

CoE હેઠળ શું થશે?
NCMM હેઠળ સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ (CoE) સ્થાપવા માટેની માર્ગદર્શિકા એપ્રિલ 2025 માં જારી કરવામાં આવી હતી. CoEs બહુવિધ સ્ત્રોતોમાંથી બહુવિધ મહત્વપૂર્ણ ખનિજો માટે નિષ્કર્ષણ પ્રક્રિયાઓ અને લાભકારી તકનીકોને ઓળખશે, વિકાસ કરશે અને અમલમાં મૂકશે અને ટેકનોલોજી તૈયારી સ્તર સુધી પહોંચવા માટે નિર્દેશિત R&D કરશે.

ખનિજ બ્લોકમાં REE ના સંદર્ભમાં “ખનિજ સામગ્રીના પુરાવા” સ્થાપિત કરવા માટે શોધ માપદંડોમાં સુધારો કરવા માટે ખાણ મંત્રાલય દ્વારા 12 જૂન, 2025 ના રોજ ખનિજો (ખનિજ સામગ્રીના પુરાવા) સુધારા નિયમો, 2025 ને સૂચિત કરવામાં આવ્યા હતા. ખનિજ બ્લોક ખાણકામ માટે હરાજી અથવા દુર્લભ પૃથ્વી ખનિજો માટે સંયુક્ત લાઇસન્સ માટે ક્યારે તૈયાર છે તે નક્કી કરવા માટે આ મહત્વપૂર્ણ છે.

ઝડપથી સમાચાર મેળવવા માટે જોઈન કરો અમારા વોટ્સઅપ ગ્રુપમાં
https://chat.whatsapp.com/FU8bgMOynfgJl4wCoEeiJw