અષાઢી બીજ: કચ્છીઓનું અદકેરું નવું વર્ષ અને સાંસ્કૃતિક વારસાનો અમર અધ્યાય

અમદાવાદ: અષાઢ સુદ બીજના દિવસે દરિયા ખેડૂતો ખેપ પૂરી કરીને વતન પરત ફરે છે અને દરિયાનું પૂજન કરે છે. પાણી અને ખોરાકની શોધમાં હિજરત કરી ગયેલા માલધારીઓ પણ આ દિવસે ઘરે પાછા ફરે છે. ખેડૂતો ખેતરમાં વાવણીનો પ્રારંભ કરે છે. આમ, અષાઢી બીજને કચ્છી સૌર વર્ષ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

કચ્છના પ્રસિદ્ધ લેખક અને ઇતિહાસકાર સંજય ઠાકરે અષાઢી બીજ વિશે વિસ્તારથી માહિતી આપતાં જણાવ્યું છે કે, “કચ્છીઓનું અદકેરું પર્વ એટલે અષાઢી બીજ.” વિશ્વના ખૂણે ખૂણે વસતા કચ્છીઓ આ દિવસે પોતાનું આગવું નૂતન વર્ષ ઊજવે છે.

અનોખી પરંપરાઓ

કડવા પાટીદારોમાં અષાઢી બીજની ખાસ પરંપરા જોવા મળે છે. નખત્રાણા તાલુકાના વિથોણ ગામમાં વડીલોને પુત્રવધુઓ લાઈનસર બેસાડીને પાણીના બેડા લઈને જળાભિષેક કરવાની અનોખી પરંપરા આજેય જીવંત છે. આ દિવસે કચ્છમાં દરબાર ભરાતો અને ધાર્મિક ઉજવણી થતી. આજે પણ લોકો સામાજિક કાર્યોનો શુભારંભ અષાઢી બીજથી કરે છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

ઈતિહાસની વાત કરીએ તો કચ્છના કેરામાં રાજધાની સ્થાપનાર પ્રતાપી રાજવી લાખા ફૂલાણી પૃથ્વીનો છેડો શોધવા નીકળ્યા હતા. પરત આવતાં કચ્છની હરિયાળી જોઈને તેમણે અષાઢી બીજને કચ્છી નવા વર્ષ તરીકે વ્યવસ્થિત કર્યું હતું.

કચ્છના રાજવી ખેંગારજી ત્રીજાએ કચ્છી પંચાગ શરૂ કરાવ્યું હતું. વિક્રમ સંવત ૧૨૩૧માં જામ રાયધણજીએ કચ્છની સત્તા હસ્તગત કરી ત્યારથી આ દિવસને વિશેષ મહત્વ મળ્યું છે. હાલમાં કચ્છના વિવિધ તાલુકાઓમાં જગન્નાથજીની રથયાત્રા પણ નીકળે છે.

કાવ્યમાં અભિવ્યક્ત તલપ

કચ્છના પ્રખ્યાત કવિ તેજપાલ ધારશી શહે (તેજ)એ અષાઢી બીજ વિશે સુંદર પંક્તિઓ લખી છે:

“સજન શીરો ગુંટબો, આવઈ અષાઢી બીજ, કરબો પ્રભુ કે વિનંતી, કે વર વરે વસધો બીજ.”

કચ્છી માણસ હંમેશા વરસાદ માટે તલપાપું રહ્યો છે. અષાઢી બીજના દિવસે જો મેઘરાજા વરસે તો નવા વર્ષની ઉજવણીમાં ચાર ચાંદ લાગી જાય છે.

રાજાશાહી પરંપરા અને આધુનિક સમય

રાજાશાહી કાળમાં આ દિવસે કચ્છી પંચાગ બહાર પાડવામાં આવતું અને નવા સિક્કાઓનું છાપકામ થતું. ભૂજના દરબારગઢમાં રાજવી પરિવાર પૂજન કરીને નવા વર્ષની ઉજવણી કરતો. આજે આધુનિક સમયમાં લોકો એકબીજાને કચ્છી નવા વર્ષની શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે અને પ્રાર્થના કરે છે કે “કચ્છડો બારે માસ રહે અને કુદરતની મહેર કાયમ રહે.”

અષાઢી બીજ માત્ર તહેવાર નથી, પરંતુ કચ્છી સંસ્કૃતિ, આસ્થા, પરંપરા અને પ્રકૃતિ સાથેના અખંડ સંબંધનું જીવંત પ્રતીક છે.

આ પણ વાંચો: મેઘરાજાનો જગન્નાથ પર જળાભિષેક! અમદાવાદમાં રથયાત્રા સાથે વરસાદની શક્યતા