હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ઓઈલ ટેન્કરો ડાર્ક મોડનો કરી રહ્યા છે ઉપયોગ, જાણો કારણ

StraitOfHormuz : યુએસ-ઇઝરાયલ યુદ્ધ બાદ ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરી દીધું. આમ છતાં, ઘણા જહાજો સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવા માટે ગેરકાયદેસર માધ્યમોનો આશરો લઈ રહ્યા છે. ઘણાએ તેમના ઓટોમેટિક આઇડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (AIS) ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરી દીધા છે, જેના કારણે તેઓ અધિકારીઓ અને અન્ય જહાજો માટે લગભગ અદ્રશ્ય બની ગયા છે. આ ડાર્ક શિપિંગ પ્રથા નાની નથી.

પહેલાં, મોટાભાગના પ્રતિબંધો ઈરાની અને રશિયન તેલ વહન કરતા જહાજોના “શેડો ફ્લીટ” સુધી મર્યાદિત હતા. જો કે, યુદ્ધ બાદ અન્ય દેશો પણ આ અભિગમ અપનાવી રહ્યા છે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા ઊર્જા ટેન્કરો માટે શોધ ટાળવી જરૂરી બની ગઈ છે. આનો અર્થ એ છે કે યુદ્ધ પછી “ડાર્ક મોડ” માં કામ કરવું સામાન્ય બની ગયું છે.

શું ઈરાન યુદ્ધથી સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ટ્રાફિક ઓછો કર્યો?

શું ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ બંધ કરવી એટલી જોખમી છે? 28 ફેબ્રુઆરીએ યુદ્ધ શરૂ થયું તે પહેલાં, વિશ્વના 20 ટકા તેલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતો હતો. કેટલાક જહાજો પર ધમકીઓ અને હુમલાઓને કારણે સ્ટ્રેટ દ્વારા દરિયાઈ ટ્રાફિકમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. ભારત તેની ઉર્જા આયાત માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ખૂબ આધાર રાખે છે. ભારતની 40% થી વધુ તેલ આયાત, 60% LNG આયાત અને 90% લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) આયાત આ માર્ગ દ્વારા થાય છે, જે પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા ભારત માટે નિયત કરાયેલા ઘણા ઉર્જા કાર્ગો પરિવહન પછી તરત જ ગાયબ થઈ ગયા છે.

સૌથી તાજેતરનું ઉદાહરણ અબુ ધાબી નેશનલ ઓઇલ કંપનીની શાખા દ્વારા સંચાલિત LNG ટેન્કર અલ હમરા હતું. વેપાર સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે અલ હમરાએ તેનું ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરી દીધું હતું અને ઘણા દિવસો સુધી અપ્રગટ રહ્યું હતું, 23 મેના રોજ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કર્યા પછી નકશા પર ફરીથી દેખાયું તે પહેલાં. તે 26 મેના રોજ ગુજરાતના દહેજ પહોંચ્યું.

ઊર્જા અને માલવાહક બજાર વિશ્લેષણાત્મક પેઢી વોર્ટેક્સાના દરિયાઈ જોખમ અને ગુપ્તચર વિભાગના ડિરેક્ટર ક્લેર જંગમેને તાજેતરના એક નોંધમાં જણાવ્યું હતું કે, “ઈરાની-સંકળાયેલા જહાજો સાથે સંકળાયેલું વર્તન હવે નોંધપાત્ર રીતે વધી ગયું છે. બિન-ઈરાની ઓપરેટરો હવે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા મોટાભાગના ડાર્ક આઉટબાઉન્ડ લોડેડ ટ્રાન્ઝિટ માટે જવાબદાર છે. હોર્મુઝ દ્વારા AIS-ઓફ હિલચાલ હવે પ્રતિબંધને ટાળવા માટેનો સંકેત નથી; તેઓ સંઘર્ષો, ઓપરેશનલ અનિશ્ચિતતા અને વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા ચોકપોઇન્ટ્સમાંથી એક દ્વારા ગલ્ફ કાર્ગોને ખસેડવાની જરૂરિયાત માટે એક મુખ્ય વ્યાપારી પ્રતિભાવ બની ગયા છે.”

હોર્મુઝથી ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટમાં તેજી

આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સંગઠન (IMO) માર્ગદર્શિકા અનુસાર, જ્યારે જહાજ ચાલી રહ્યું હોય ત્યારે AIS હંમેશા ચાલુ હોવું જોઈએ, સિવાય કે જહાજનો કેપ્ટન નક્કી કરે કે માહિતીનું પ્રસારણ સલામતી અથવા સુરક્ષા જોખમ ઊભું કરે છે. AIS ને સલામત દરિયાઈ નેવિગેશન માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરવાથી જહાજ અન્ય જહાજો માટે અદ્રશ્ય અને અદ્રશ્ય બને છે, જેનાથી દરિયામાં અથડામણનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા ભીડભાડવાળા જળમાર્ગોમાં આ જોખમ વધુ વધ્યું છે.

વોર્ટેક્સાના ડેટા અનુસાર, 1 માર્ચથી મેના અંત સુધી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા 57% જહાજો તેમના AIS બંધ કરીને કાર્યરત હતા. જળમાર્ગમાંથી પસાર થતી વખતે અંધારામાં કાર્યરત જહાજોનો આ ટ્રેન્ડ તાજેતરમાં વધ્યો છે. માર્ચમાં અંધારામાં કાર્યરત જહાજોનો હિસ્સો 58.5% હતો, જે એપ્રિલમાં થોડો ઘટીને 54% થયો, અને પછી મે મહિનામાં તે ઝડપથી વધીને 65.2% થયો.

ગેરકાયદેસર રીતે કાર્યરત છે હોર્મુઝ

દરિયાઈ ગુપ્તચર પ્રદાતા વિન્ડવર્ડે ગયા મહિને એક નોંધમાં જણાવ્યું હતું કે, “વાણિજ્યિક સંચાલકો લાંબા સમય સુધી કવર હેઠળ કામગીરી, બદલાયેલા રૂટ, એસ્કોર્ટ વર્તન અને સંભવિત જહાજ સખ્તાઇના પગલાં દ્વારા પર્યાવરણને કાર્યરત અને ભૌતિક રીતે અનુકૂળ થઈ રહ્યા છે. એકંદરે, હોર્મુઝ વધુને વધુ એક વિવાદિત અને ઓછી દૃશ્યતાવાળા ઓપરેટિંગ વાતાવરણ તરીકે કાર્યરત છે, જ્યાં વાણિજ્યિક પરિવહન ચાલુ રહે છે. આ વધેલા લશ્કરી દબાણ, ઓછી પારદર્શિતા અને સતત અમલીકરણ જોખમોને કારણે છે.”

વોર્ટેક્સા ડેટા દર્શાવે છે કે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને કવર હેઠળ પરિવહન કરતા ટેન્કરો દ્વારા પરિવહન કરવામાં આવતા ઊર્જા કાર્ગોમાંથી ક્રૂડ તેલ અને કન્ડેન્સેટનો હિસ્સો આશરે 40% છે. “સ્વચ્છ ઉત્પાદનો” (જેમ કે પેટ્રોલ, ડીઝલ, જેટ ઇંધણ અને નેપ્થા) આશરે 25% હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે “ગંદા ઉત્પાદનો” (જેમ કે બંકર તેલ અને બિટ્યુમેન) આશરે 18% હિસ્સો ધરાવે છે, અને LPG આશરે 14% હિસ્સો ધરાવે છે. એપ્રિલથી મે સુધીના ડેટા અનુસાર, LNG ટેન્કર હજુ પણ પ્રદેશમાં ડાર્ક શિપિંગ પ્રવૃત્તિમાંથી ગેરહાજર હતા.

જંગમેને કહ્યું કે, “દૃશ્યતામાં ઘટાડો ફક્ત ક્રૂડ અથવા મંજૂર પ્રવાહ પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ નોંધપાત્ર છે કારણ કે બજારની અસર ફક્ત ક્રૂડ બેલેન્સથી આગળ વધે છે. જ્યારે સ્વચ્છ ઉત્પાદનો, LPG અને LNG, ઓછી AIS દૃશ્યતા સાથે પણ કાર્ય કરે છે, ત્યારે અનિશ્ચિતતા રિફાઇનરી પુરવઠા, ઉત્પાદન ઉપલબ્ધતા, પ્રાદેશિક ઇન્વેન્ટરીઝ અને ગંતવ્ય-સ્તરની માંગ સુધી વિસ્તરે છે.” અંધારામાં સફર હવે એક માન્ય ઓપરેટિંગ પ્રોટોકોલ બની ગઈ છે.

આ વર્તન હવે શંકાસ્પદ શિપર્સ અથવા ઈરાનથી મંજૂર કાર્ગો વહન કરતા જહાજો સુધી મર્યાદિત નથી. શિપ ટ્રેકિંગ ડેટા દર્શાવે છે કે UAE, કતાર અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશોની રાષ્ટ્રીય ઊર્જા કંપનીઓની માલિકીના અથવા ચાર્ટર્ડ ટેન્કરો પણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને પરિવહન કરવા માટે અંધારાનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. માર્ચમાં, 37% બિન-ઈરાની ઓપરેટરોએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને પરિવહન કર્યું, જે એપ્રિલમાં 56% અને મેમાં 67% સુધી વધી ગયું.

ઊર્જા માળખાને પહોંચ્યું નુકસાન

વોર્ટેક્સા વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે, UAE ના 27% જહાજો ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટ કરી રહ્યા છે. ઇરાક પછી ઇરાક લગભગ 11% અને કતાર લગભગ 10% છે. સાઉદી અરેબિયા, કુવૈત અને બહેરીન મળીને વધુ 9% હિસ્સો ધરાવે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે કટોકટીને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા પ્રવાહમાં વિક્ષેપ પડવાથી, મુખ્ય ગલ્ફ ઊર્જા ઉત્પાદકો પર શક્ય તેટલી વધુ નિકાસ જાળવવાનું દબાણ વધી રહ્યું છે. આમાંના મોટાભાગના દેશો ઊર્જા નિકાસ આવક પર ખૂબ નિર્ભર છે, અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર શિપિંગમાં વિક્ષેપને કારણે તેમને પહેલાથી જ મેક્રોઇકોનોમિક નુકસાન થયું છે. યુદ્ધે આવશ્યક ઊર્જા માળખાને પણ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.

આ પણ વાંચો : ઓટો સેક્ટરમાં વૃદ્ધિ : મે 2026માં વાહનોના વેચાણાં 9.6%નો વધારો, CNG અને EV વાહનોની માંગ વધી