કાલ ભૈરવથી લઈને જગન્નાથ યાત્રા સુધી, ભારતમાં અન્ય પ્રકારની દેવ યાત્રાઓની કહાની શું છે ?

HD News Desk, 27 જૂન 2025: ઓડિશાના પુરીમાં ભગવાન જગન્નાથ રથયાત્રા ઉત્સવનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ સૌથી પ્રખ્યાત રથયાત્રા છે. દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ તેનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, દેશમાં અનેક પ્રકારની શોભાયાત્રાઓ કાઢવામાં આવે છે. આમાં કાલ ભૈરવથી દુર્ગા સુધીની શોભાયાત્રાઓ અને ગણેશ મૂર્તિ વિસર્જનનો સમાવેશ થાય છે.

ભગવાન જગન્નાથ રથયાત્રા ક્યારે અને કેવી રીતે શરૂ થઈ તે અંગે ઘણી વાર્તાઓ છે. એવું કહેવાય છે કે જ્યારે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ને ખાસ લાકડામાંથી ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાની મૂર્તિઓ બનાવવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે ભગવાન વિશ્વકર્માએ એક શરત મૂકી હતી કે કોઈએ આ મૂર્તિઓ બનતી ન જોવી જોઈએ, પરંતુ રાણી ગુંડિચાએ શિલ્પકાર અને મૂર્તિઓ બનતી જોઈ. આ કારણે, વિશ્વકર્મા અદ્રશ્ય થઈ ગયા અને મૂર્તિઓ અધૂરી રહી ગઈ. આ પછી, રાજાએ અધૂરી મૂર્તિઓને જગન્નાથ મંદિરમાં સ્થાપિત કરી. પછી એક આકાશવાણી (આકાશમાંથી અવાજ) આવી કે ભગવાન જગન્નાથ વર્ષમાં એક વાર તેમના જન્મસ્થળ મથુરામાં ચોક્કસ આવશે. સ્કંદ પુરાણના ઉત્કલ વિભાગમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ને અષાઢ શુક્લ દ્વિતીયાના દિવસે ભગવાનને તેમના જન્મસ્થળની મુલાકાત લેવાની વ્યવસ્થા કરી હતી. ત્યારથી, આ પરંપરા રથયાત્રાના રૂપમાં ચાલી રહી છે.

બીજી એક વાર્તા છે કે સુભદ્રાએ દ્વારકા જવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. આના પર, શ્રી કૃષ્ણ, બલરામ અને સુભદ્રાએ અલગ-અલગ રથમાં આખા શહેરની યાત્રા કરી. આ યાત્રા દરમિયાન, ત્રણેય તેમની માસી ગુંડીચાના સ્થાન પર સાત દિવસ રોકાયા. તેથી જ આ રથયાત્રા દર વર્ષે પુરીમાં કાઢવામાં આવે છે. આ યાત્રા પુરીના જગન્નાથ મંદિરથી શરૂ થાય છે અને ગુંડીચા મંદિર સુધી જાય છે, જ્યાં ત્રણેય ભાઈ-બહેનો સાત દિવસ આરામ કરે છે, ત્યારબાદ પરત ફરવાની યાત્રા થાય છે.

૫૮ દિવસમાં પૂર્ણ થયેલા ૪૫ ફૂટના ત્રણ રથનું બાંધકામ અક્ષય તૃતીયાથી શરૂ થાય છે.

બીજી એક વાર્તા એવી છે કે એકવાર રાધારાણી શ્રી કૃષ્ણને મળવા કુરુક્ષેત્ર પહોંચ્યા અને તેમને વૃંદાવન આવવા વિનંતી કરી. તેમની વિનંતી પર, શ્રી કૃષ્ણ ભાઈ બલરામ અને બહેન સુભદ્રા સાથે વૃંદાવન ગયા. વૃંદાવનના લોકો આનાથી એટલા ખુશ થયા કે તેમણે ત્રણેયને રથ પર બેસાડ્યા, ઘોડાઓ ઉતાર્યા અને રથને જાતે ખેંચીને શહેરમાં ફરવા લઈ ગયા. ત્યારબાદ વૃંદાવનના લોકોએ શ્રી કૃષ્ણને જગ કે નાથ એટલે કે જગન્નાથ કહીને બોલાવ્યા. ત્યારથી આ પરંપરા વૃંદાવન તેમજ જગન્નાથ મંદિરમાં શરૂ થઈ.

કાશીનો કોતવાલ નગરભ્રમણ પર જાય છે
પૌરાણિક કથાઓમાં કહેવાય છે કે એક વાર બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ વચ્ચે શ્રેષ્ઠતા અંગે ચર્ચા થઈ. ત્રણેય પોતાને એકબીજાથી શ્રેષ્ઠ ગણાવતા રહ્યા. પછી આ જવાબદારી ઋષિઓને સોંપવામાં આવી કે કોણ શ્રેષ્ઠ છે તે જણાવે. ભગવાન શિવને શ્રેષ્ઠ જાહેર કરવામાં આવ્યા. આનાથી બ્રહ્મા ગુસ્સે થયા અને તેમનું એક માથું ક્રોધથી બળવા લાગ્યું. આ દરમિયાન તેમણે ભગવાન શિવનું પણ અપમાન કર્યું. આનાથી ગુસ્સે થઈને ભોલેનાથ ઉગ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, જેના કારણે કાલ ભૈરવ પ્રગટ થયા અને તેમના અભિમાનને તોડી પાડવા માટે બ્રહ્માનું સળગતું માથું કાપી નાખ્યું. આના કારણે, કાલ ભૈરવ પર બ્રહ્માની હત્યાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો, તેથી શિવે તેમને તીર્થસ્થાનોની મુલાકાત લેવા કહ્યું.

કાલ ભૈરવને કાશીના કોતવાલ કહેવામાં આવે છે

પૃથ્વીના તીર્થસ્થાનોના દર્શન કરીને તે કાશી પધાર્યા અને બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી મુક્ત થયા. કાલ ભૈરવ ત્યાં કોટવાલ બનીને બેઠા હતા. અહીં માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમીના રોજ ભૈરવ અષ્ટમી ઉજવવામાં આવે છે અને કાશીના કોતવાલ, કાલ ભૈરવ, શહેરના પ્રવાસે જાય છે. આ યાત્રા કાલ ભૈરવ યાત્રા તરીકે ઓળખાય છે.

મહારાષ્ટ્રમાં પંઢરપુર વારી યાત્રા

મહારાષ્ટ્રના વિઠ્ઠલ-રુક્મિણી મંદિરમાં, ભગવાન વિઠ્ઠલને ખરેખર ભગવાન કૃષ્ણના સ્વરૂપ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. આ મંદિરના ગર્ભગૃહમાં, ભગવાન વિઠ્ઠલ એક ઈંટ પર ઊભા રહે છે અને તેમની રાહ જોતા ભક્ત પુંડરિકને દર્શન આપે છે. અષાઢ શુક્લ એકાદશીના રોજ પંઢરપુરમાં એક શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે, જેને પંઢરપુર વારી યાત્રા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ શોભાયાત્રામાં ભગવાન વિઠ્ઠલ અને રુક્મિણીની મૂર્તિઓ સાથે રાધારાણીનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ પહેલા, હજારો વારકરી લગભગ 21 દિવસ સુધી 250 કિલોમીટર ચાલીને આલંદી અને દેહુથી પંઢરપુર પહોંચે છે. આ સમય દરમિયાન, તેઓ સંત જ્ઞાનેશ્વર અને સંત તુકારામની પાદુકાઓને પાલખીમાં લઈ જાય છે અને ગીતો ગાતા ગાતા ચાલે છે.

પંઢરપુર વારી યાત્રા ૮૦૦ વર્ષથી આયોજિત કરવામાં આવે છે.

પંઢરપુર પહોંચ્યા પછી, લોકો ચંદ્રભાગા નદીમાં સ્નાન કરે છે અને પરિક્રમા પૂર્ણ કરે છે. આ ઉત્સવ અષાઢ શુક્લ પૂર્ણિમાના રોજ સમાપ્ત થાય છે. એવું કહેવાય છે કે આ યાત્રા છેલ્લા ૮૦૦ વર્ષથી આયોજિત કરવામાં આવે છે. જે લોકો વારંવાર તેમાં ભાગ લે છે તેમને વારકરી કહેવામાં આવે છે.

સબરીમાલા યાત્રા

કેરળમાં ભગવાન અયપ્પાના પવિત્ર આભૂષણો, તિરુવભરણમ માટે વાર્ષિક શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે. આ શોભાયાત્રા પંડાલમના મંદિરથી સબરીમાલા સુધી જાય છે. અગાઉ, તિરુવભરણમને પંડાલમના શ્રમબૈકલ મહેલના સ્ટ્રોંગ રૂમમાંથી કાઢવામાં આવે છે અને નજીકના વાલિયાકોઇક્કલ મંદિરમાં રાખવામાં આવે છે. ભક્તો અહીં આ આભૂષણો જુએ છે.

સબરીમાલા મંદિરના સર્વોચ્ચ સંસ્થા, ટીડીબીના પ્રતિનિધિઓ અને મોટી સંખ્યામાં ભક્તો પણ તિરુવભરણમ ઘોષયાત્રામાં ભાગ લે છે. આ દરમિયાન, ટીડીબીના અધિકારીઓ શ્રમબિકલ મહેલના અધિકારીઓ પાસેથી આભૂષણો મેળવે છે. તેમને વાલિયાકોઇક્કલ મંદિરમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં ભક્તો તેમના દર્શન કરે છે અને તેમની પૂજા કરે છે. પછી મંત્રોચ્ચાર અને પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓ પછી, આ આભૂષણો લાકડાના બોક્સમાં રાખવામાં આવે છે. લોકોનો એક સમૂહ આ બોક્સ તેમના માથા પર લઈને રવાના થાય છે અને ત્રણ દિવસ પછી તે સબરીમાલા પહોંચે છે. ત્યાં મકરવિલાક્કુ ઉત્સવના દિવસે ભગવાન અયપ્પા દ્વારા આ આભૂષણો પહેરવામાં આવે છે.

શ્રી રામ નવમી શોભા યાત્રા
શ્રી રામ નવમી, એટલે કે ચૈત્રની નવમી, ભગવાન રામના જન્મદિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ પ્રસંગે, ભગવાન રામના જન્મસ્થળ અયોધ્યાથી દેશભરમાં શોભાયાત્રા અને પદયાત્રા કાઢવામાં આવે છે. આ શોભાયાત્રાઓમાં ભગવાન રામ, લક્ષ્મણ, સીતા તેમજ અન્ય દેવી-દેવતાઓના ઝાંખીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ શોભાયાત્રા ક્યારે અને કેવી રીતે શરૂ થઈ તે અંગે કોઈ અધિકૃત તથ્યો ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ દેશભરના મંદિરો અને ઘરોમાં ચૈત્રના શુક્લ પક્ષની નવમી પર ભગવાન રામની પૂજા કરવામાં આવે છે.

અયોધ્યા સહિત દેશના વિવિધ ભાગોમાં રામ નવમી પર શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે.

અયોધ્યા સહિત દેશભરમાં રામ દરબારના ટેબ્લો સાથે નીકળતી શોભાયાત્રાને રામ રથયાત્રા પણ કહેવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે, ભગવાન કૃષ્ણની જન્મજયંતિ શ્રી કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે શ્રી કૃષ્ણનો જન્મ ભાદ્રપદમાં કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમીએ મથુરામાં થયો હતો. આ દિવસે, મંદિરો અને ઘરોમાં શ્રી કૃષ્ણની ટેબ્લો શણગારવામાં આવે છે અને તેમની બાલ ગોપાલના રૂપમાં પૂજા કરવામાં આવે છે. ઘણી જગ્યાએ, શ્રી કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી પર શોભાયાત્રા પણ કાઢવામાં આવે છે.

ગણેશ વિસર્જન યાત્રા

પશ્ચિમ બંગાળમાં દુર્ગા પૂજાની જેમ, મહારાષ્ટ્રમાં પણ ગણેશોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે સૌપ્રથમ પુણેમાં ગણેશોત્સવ શરૂ કર્યો હતો. ૧૮મી સદીમાં પેશ્વાએ પણ જાહેરમાં ગણેશોત્સવ ઉજવવાનું શરૂ કર્યું હતું. જોકે, બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ગણેશોત્સવ થોડા સમય માટે બંધ થઈ ગયો હતો. સ્વાતંત્ર્ય સેનાની બાલ ગંગાધર તિલક દ્વારા આ ઉત્સવ ફરી શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. હકીકતમાં, ૧૮૯૨માં અંગ્રેજો દ્વારા બનાવેલા નિયમ હેઠળ, ભારતીયોને એક જગ્યાએ ભેગા થવાની મનાઈ હતી. તેથી, તિલકે આ ઉત્સવ દ્વારા ભારતીયોને એકઠા કરીને રાષ્ટ્રવાદની ભાવના જાગૃત કરવાની પહેલ કરી હતી. ત્યારથી, આ ઉત્સવ સતત ચાલી રહ્યો છે.

આ ઉત્સવ ભાદ્રપદ મહિનામાં ઉજવવામાં આવે છે. આ અંતર્ગત, વિવિધ સ્થળોએ પંડાલો અને ઘરોમાં ગણેશજીની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે અને ૧૦ દિવસ સુધી વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરવામાં આવે છે. આ પછી, તેમની મૂર્તિનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે. એક પૌરાણિક માન્યતા એવી પણ છે કે ગણેશ ચતુર્થીના દિવસે ગજાનનની મૂર્તિ લાવીને 10 દિવસ સુધી તેની પૂજા કરીને અનંત ચતુર્થીના દિવસે તેનું વિસર્જન કરવાથી ભક્તોના દુ:ખ દૂર થાય છે. મૂર્તિના વિસર્જન માટે એક ભવ્ય શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ હવે મહારાષ્ટ્રથી સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ ગયો છે.

રથ સપ્તમી યાત્રા
આંધ્રપ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં ખાસ કરીને રથ સપ્તમી યાત્રા કાઢવામાં આવે છે. આ ભગવાન સૂર્યની પૂજાનો તહેવાર છે. એવું માનવામાં આવે છે કે રથ સપ્તમીના દિવસે ભગવાન સૂર્ય પોતાના રથમાં સાત ઘોડાઓ બાંધે છે અને તેને ઉત્તર દિશામાં ચલાવવાનું શરૂ કરે છે. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે આ દિવસથી ભગવાન સૂર્યએ સમગ્ર વિશ્વને જ્ઞાન આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેને સૂર્યના જન્મોત્સવ તરીકે પણ ઉજવવામાં આવે છે. આંધ્રપ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં, રથ સપ્તમી એટલે કે માઘ શુક્લ પક્ષની સપ્તમી પર એક ખાસ યાત્રા કાઢવામાં આવે છે, જ્યારે દેશના અન્ય ભાગોમાં, આ દિવસે સૂર્યની વિશેષ પૂજા કરવામાં આવે છે. આ તહેવારને ઋતુ પરિવર્તનનું પ્રતીક પણ માનવામાં આવે છે.

દુર્ગા વિસર્જન શોભા યાત્રા
શારદીય નવરાત્રીમાં, દેવી દુર્ગાની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે અને ખૂબ જ ધામધૂમથી પૂજા કરવામાં આવે છે. આ પછી, આ મૂર્તિઓનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે. આ પહેલાં, એક ભવ્ય શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે અને ભક્તો નાચતા, ગાતા અને પાણી રેડતા મંડપમાંથી દેવી દુર્ગાની મૂર્તિને વિસર્જન સ્થળ પર લઈ જાય છે. આ તહેવાર મુખ્યત્વે પશ્ચિમ બંગાળમાં ઉજવવામાં આવે છે, જેને દુર્ગા પૂજા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. બંગાળમાં તેને દુર્ગાોત્સવ અથવા શરદોત્સવ પણ કહેવામાં આવે છે. તે મહિષાસુર રાક્ષસ પર દેવી દુર્ગાના વિજયના પ્રતીક તરીકે આયોજિત થાય છે.

દેવી દુર્ગાની સ્થાપના માટે પંડાલોનું નિર્માણ મહિનાઓ અગાઉથી શરૂ થાય છે. ઘણા પંડાલો થીમ પર આધારિત હોય છે. પંડાલમાં બેઠેલી દેવીના દર્શન શારદીય નવરાત્રીના છઠ્ઠા દિવસે શરૂ થાય છે અને નવમા દિવસ સુધી ચાલુ રહે છે. દસમા દિવસે દુર્ગા મૂર્તિઓનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે. જો કે, હવે બંગાળ ઉપરાંત, દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ દુર્ગા પૂજા ખૂબ જ ધામધૂમથી યોજાઈ રહી છે.

આ પણ વાંચો: ગુજરાત હાઈકોર્ટે 7 જુલાઈ સુધી આસારામના હંગામી જામીનની તારીખ લંબાવી