એસી-કુલર વગર રાજાઓના મહેલ કેવી રીતે ઠંડા રહેતા? જાણો પ્રાચીન ‘વિન્ડ કેચર’ ટેકનિક
Ancient Cooling Techniques: આજના સમયમાં ગરમીથી બચવા માટે આપણી પાસે અનેક સાધનો છે, પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે વર્ષો પહેલા જ્યારે વીજળી પણ નહોતી, ત્યારે રાજા-મહારાજાઓના વિશાળ મહેલો કાળઝાળ
ગરમીમાં પણ કેવી રીતે ઠંડા રહેતા હતા?
ઈરાનનું ‘વિન્ડ કેચર’ અને ‘બાદગીર’ ટેકનિક
પ્રાચીન સમયમાં પવનને પકડવાની એક અનોખી પદ્ધતિ અમલમાં હતી, જેને ‘વિન્ડ કેચર’ કહેવામાં આવે છે. ઈરાનના યઝ્દ શહેરમાં આ ટેકનિકનો ઉદભવ થયો હોવાનું મનાય છે, જ્યાં તેને ફારસીમાં ‘બાદગીર’ કહેવાય છે. આ એક પ્રકારના ઉંચા મિનારા કે ગુંબજ જેવી રચના હતી જે છત પર બનાવવામાં આવતી.
આ મિનારા ઉપરથી વહેતી ઠંડી હવાને મહેલ કે ઘરની અંદર ખેંચી લાવતા. વધારે ઠંડક માટે મહેલના આંગણામાં મોટા જળકુંડો રાખવામાં આવતા, જેથી હવા પાણીના સંપર્કમાં આવીને વધુ શીતળ બની જતી.
ભારતના મહેલો અને વાવ
રાજસ્થાનના જયપુર, જેસલમેર અને ઉદયપુરના મહેલોમાં પણ આવી જ ટેકનિકો વપરાતી. અહીં મહેલોની આસપાસ મોટી વાવ કે ‘સ્ટેપ વેલ’ બનાવવામાં આવતી હતી. આ વાવ માત્ર પાણી માટે જ નહીં, પણ આસપાસના વાતાવરણને ઠંડુ રાખવા માટે પણ ઉપયોગી હતી.
દુબઈના ‘બરજીલ’ અને માટીના ઘરો
દુબઈ જેવા અત્યંત ગરમ શહેરમાં પણ ‘યઝ્દ’ની ટેકનિક જેવી જ પવન મીનારો બનાવવામાં આવતી, જેને ત્યાં ‘બરજીલ’ કહેવાય છે. આ મીનારો ગરમ હવાને બહાર કાઢતી અને ઠંડી હવાને અંદર લાવતી.
આર્કિટેક્ચરલ રહસ્યો જે ઘરોને ઠંડા રાખતા
જાડી દીવાલો: જૂના જમાનામાં ઘરોની દીવાલો માટી કે ચૂના-પથ્થરની અને ખૂબ જ જાડી બનાવવામાં આવતી, જેથી બહારની ગરમી અંદર ન પ્રવેશે.
વેન્ટિલેશન: ઘરોમાં જાળીદાર બારીઓ, ઊંચા વેન્ટિલેશન અને ખુલ્લા આંગણા રાખવામાં આવતા.
પાણીના પાત્રો: મોગલ કાળમાં મહેલોના ગલિયારાઓમાં મોટા જળપાત્રો રાખવામાં આવતા, જે સુશોભનની સાથે હવાને ઠંડી કરવાનું કામ પણ કરતા.
બગીચા અને તળાવો: મહેલોની આસપાસ ખાસ મોટા બગીચા અને કૃત્રિમ તળાવો બનાવવામાં આવતા જેથી પવન ફૂંકાય ત્યારે તે ઠંડક લઈને જ અંદર આવે.
આમ, આપણા પૂર્વજો વિજ્ઞાન અને કુદરતના સમન્વયથી એસી વગર પણ સુખદ વાતાવરણ ઊભું કરવામાં માહિર હતા.
