ટાટાની બોર્ડ મીટિંગમાં એવું શું બન્યું… જેનાથી વિવાદ થયો? રતન ટાટા પછી જૂથમાં શું બદલાવ આવ્યો છે?

મુંબઈ,  ૦૮ ઓક્ટોબર : ભારતનું સૌથી મૂલ્યવાન ગ્રુપ, ટાટા સન્સ, ફરી એકવાર પોતાને એક નિર્ણાયક તબક્કે શોધી રહ્યું છે. કંપની લિસ્ટેડ થશે કે નહીં તે અંગે નિયમનકારી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે, ટાટા સન્સ તેના સંચાલક મંડળ, ટાટા ટ્રસ્ટ્સમાં આંતરિક સંઘર્ષનો સામનો કરી રહ્યું છે. ૧૫૬ વર્ષ જૂનું આ જૂથ, જેનું વ્યાપાર સામ્રાજ્ય લગભગ ૪૦૦ કંપનીઓમાં ફેલાયેલું છે, જેમાંથી બે ડઝનથી વધુ કંપનીઓ BSE અને NSE પર લિસ્ટેડ છે, તે ટાટા પરિવારના ટ્રસ્ટના જૂથ દ્વારા નિયંત્રિત છે. તેના ટ્રસ્ટીઓ હવે ટાટા સન્સ બોર્ડમાં બેઠકો માટે ઝઘડામાં ફસાયેલા હોય તેવું લાગે છે. આ યુદ્ધનું કેન્દ્રબિંદુ હોલ્ડિંગ કંપનીમાં મુખ્ય નિર્ણયો લેવાની શક્તિ છે. ૩૧ માર્ચ, ૨૦૨૫ સુધીમાં, ૨૬ જાહેરમાં લિસ્ટેડ ટાટા કંપનીઓનું સંયુક્ત બજાર મૂડીકરણ $૩૨૮ બિલિયન (આશરે ₹૩૦ લાખ કરોડ) કરતાં વધુ છે.

૧૦ ઓક્ટોબરની બેઠક પર બધાની નજર
ટાટા ટ્રસ્ટ્સમાં વિવાદને કારણે ભારતના ભૂતપૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ વિજય સિંહે બોર્ડમાંથી રાજીનામું આપ્યું છે, અને અહેવાલો અનુસાર, સરકારે હસ્તક્ષેપ કર્યો હોવાના અહેવાલ છે. મંગળવારે સાંજે, ટાટા ટ્રસ્ટના ચેરમેન નોએલ ટાટા અને ટાટા સન્સના ચેરમેન એન ચંદ્રશેખરન કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ સાથે મળ્યા. હવે બધાની નજર 10 ઓક્ટોબરે થનારી ટાટા ટ્રસ્ટની આગામી બેઠક પર છે.

ટાટા ટ્રસ્ટની બેઠકમાં શું થયું?

હાલનો વિવાદ ટાટા ટ્રસ્ટના છ ટ્રસ્ટીઓની બેઠકથી ઉદ્ભવ્યો છે. આ ટ્રસ્ટ સર દોરાબજી ટાટા ટ્રસ્ટ અને સર રતન ટાટા ટ્રસ્ટ સહિત અનેક ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું એક મુખ્ય જૂથ છે, જે એકસાથે ટાટા સન્સના લગભગ 65% હિસ્સો નિયંત્રિત કરે છે. 11 સપ્ટેમ્બરના રોજ યોજાયેલી આ બેઠક ટાટા સન્સ બોર્ડમાં નામાંકિત ડિરેક્ટર તરીકે વિજય સિંહની પુનઃનિયુક્તિ પર વિચાર કરવા માટે બોલાવવામાં આવી હતી. સિંહ સહિત, ટાટા ટ્રસ્ટના બોર્ડમાં સાત ટ્રસ્ટીઓ છે. જોકે, સિંહ બેઠકમાં હાજર રહ્યા ન હતા કારણ કે તેમનું નામાંકન એજન્ડામાં હતું.

9 ઓક્ટોબર, 2024 ના રોજ સ્વર્ગસ્થ વડા રતન ટાટાના અવસાન પછી, ટ્રસ્ટે નિર્ણય લીધો કે ટાટા સન્સ બોર્ડમાં નામાંકિત ડિરેક્ટરોની 75 વર્ષની ઉંમરે પહોંચ્યા પછી દર વર્ષે ફરીથી નિમણૂક કરવામાં આવે. વિજય સિંહ 2012 થી આ પદ સંભાળી રહ્યા હતા અને 2018 થી ટાટા ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી હતા.

કહેવાય છે કે ટ્રસ્ટના ચેરમેન નોએલ ટાટા અને વેણુ શ્રીનિવાસન (ટીવીએસ ગ્રુપના એમ્પેથરી ચેરમેન) દ્વારા ફરીથી નિમણૂકનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. બંને ટાટા સન્સ બોર્ડમાં નામાંકિત ડિરેક્ટર પણ છે. જોકે, બાકીના ચાર સભ્યો, મેહલી મિસ્ત્રી, પ્રમિત ઝવેરી, જહાંગીર એચ.સી. જહાંગીર અને ડેરિયસ ખંભટ્ટાએ આ પગલાનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમની પાસે બહુમતી હોવાથી, દરખાસ્તને નકારી કાઢવામાં આવી હતી.

વિવાદો ફાટી નીકળ્યા
આ પછી, ચાર ટ્રસ્ટીઓએ ટાટા સન્સ બોર્ડમાં નામાંકિત સભ્ય તરીકે મેહલી મિસ્ત્રીના નામાંકનનો પ્રસ્તાવ મૂકવાનો પ્રયાસ કર્યો હોવાના અહેવાલ છે. ટાટા અને શ્રીનિવાસને આ પગલાનો વિરોધ કર્યો હતો અને અહેવાલ મુજબ જણાવ્યું હતું કે આવી નિમણૂકો ટાટાના મૂલ્યો અને સંસ્થાકીય પ્રતિષ્ઠા સાથે સુસંગત પારદર્શક પ્રક્રિયા દ્વારા થવી જોઈએ. આ બેઠક બાદ, વિજય સિંહે ટાટા સન્સ બોર્ડમાંથી સ્વેચ્છાએ રાજીનામું આપી દીધું. અહેવાલો અનુસાર, અહીંથી જ વિવાદ શરૂ થયો.

10 ઓક્ટોબરે યોજાનારી બોર્ડ મીટિંગ પહેલા, ટાટા ટ્રસ્ટના સાત સક્રિય ટ્રસ્ટીઓ વચ્ચે મતભેદ વધી રહ્યો છે. આ ટ્રસ્ટો દેશના સૌથી મોટા કોર્પોરેટ હાઉસ, ટાટા ગ્રુપને નિયંત્રિત કરે છે, જેનું વાર્ષિક વેચાણ $170 બિલિયનથી વધુ છે અને જૂથનો 66.4% હિસ્સો ધરાવે છે.

નોએલ ટાટા અને વિવાદના કેન્દ્રમાં રહેલા ત્રણ મુદ્દાઓ

કેટલાક ટ્રસ્ટીઓ હવે ખુલ્લેઆમ ચેરમેન નોએલ ટાટાની સત્તા પર પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે. આ ત્યારે આવ્યું છે જ્યારે ગ્રુપની નોન-બેંકિંગ શાખા, ટાટા કેપિટલ, સોમવારે ₹15,512 કરોડનો તેનો સૌથી મોટો સેગમેન્ટલ IPO લોન્ચ કરી રહી છે. હાઇ-પ્રોફાઇલ NBFC માટે લિસ્ટિંગની અંતિમ તારીખ ચૂકી ગઈ (સપ્ટેમ્બર 2025 માટે સુનિશ્ચિત), નોમિનેશન અંગે ટ્રસ્ટીઓ વચ્ચે તાજેતરનો વિવાદ, અને શાપૂરજી પલોનજી ગ્રુપ દ્વારા તેના 18.6% ગ્રુપ હિસ્સાનું મુદ્રીકરણ કરવાનો પ્રયાસ.

રતન ટાટા પછી જૂથમાં શું બદલાવ આવ્યો છે?
ટ્રસ્ટીઓને એક કરવાની, ટ્રસ્ટ અને ટાટા ગ્રુપ (સ્વર્ગસ્થ રતન ટાટાની જેમ) પર પોતાનો અધિકાર સ્થાપિત કરવાની નોએલની ક્ષમતા અને કૌટુંબિક સંબંધોને સંતુલિત કરવાની ક્ષમતા તેમના નેતૃત્વને વ્યાખ્યાયિત કરશે. આ પરિણામ આ વ્યવસ્થિત રીતે મહત્વપૂર્ણ જૂથના ભાવિ સંચાલન માટે નિર્ણાયક છે. અહેવાલો અનુસાર, ટાટા ટ્રસ્ટના ચેરમેન તરીકે તેમની નિમણૂક થઈ ત્યારથી, નોએલ ટાટાએ કથિત રીતે જૂથ અને ટ્રસ્ટ પર નિયંત્રણ મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જેનાથી કેટલાક ટ્રસ્ટીઓ નારાજ થયા છે.

રાજીનામાની રીત પરંપરાથી અલગ છે

નોએલ ટાટા અને વેણુ શ્રીનિવાસને ત્રીજા કાર્યકાળ માટે ટાટા સન્સ બોર્ડમાં વિજય સિંહને ફરીથી નિયુક્ત કરવાની તરફેણમાં મતદાન કર્યું. આ અસ્વીકારના પરિણામે 77 વર્ષીય નિવૃત્ત સિવિલ સેવક વિજય સિંહે ટાટા સન્સ બોર્ડમાંથી નામાંકિત ડિરેક્ટર તરીકે અચાનક રાજીનામું આપ્યું. સિંહનું રાજીનામું પરંપરાથી અલગ હતું. રતન ટાટાના અંતમાં કાર્યકાળ દરમિયાન, બધા નિર્ણયો સર્વાનુમતે લેવામાં આવતા હતા, જેમાં બધા ટ્રસ્ટીઓને સમાન સત્તાઓ હતી અને ચેરમેન પાસે કોઈ વીટો નહોતો. રતન ટાટાના પ્રભાવે સર્વાનુમતે સંમતિ સુનિશ્ચિત કરી હતી. જોકે, સિંહનું બળજબરીથી રાજીનામું 4:2 મતના વિભાજનને કારણે હતું.

અહેવાલ મુજબ, તેમના સાવકા ભાઈ રતન ટાટા તેમના “વ્યાપક સત્તા”નો ઉપયોગ કરવા માટે જાણીતા હતા અને ભાગ્યે જ પડકારોનો સામનો કરતા હતા. પરંતુ અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે નોએલ “અત્યાર સુધી સમાન સત્તાને એકીકૃત કરવામાં અસમર્થ રહ્યા છે.” જોકે તેઓ પરિવારના નામથી જાણીતા છે અને સર્વાનુમતે રતન ટાટાના ઉત્તરાધિકારી તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા, ટ્રસ્ટની આંતરિક ગતિશીલતા બદલાઈ ગઈ છે. રતન ટાટાથી વિપરીત, નોએલ હવે તેમના સાથી ટ્રસ્ટીઓ તરફથી નજીકથી તપાસનો સામનો કરે છે.

રતન ટાટાના નાના ભાઈ, જિમી નવલ ટાટા, પણ ટ્રસ્ટી છે, પરંતુ તેઓ બેઠકમાં હાજર રહ્યા ન હતા. સૂત્રો કહે છે કે નોએલ જૂથ માને છે કે ચાર અસંમત ટ્રસ્ટીઓ દાયકાઓથી સર્વસંમતિ અને સર્વસંમતિથી નિર્ણયો પર આધારિત સ્થાપિત “ટાટા પદ્ધતિ”નું પાલન કરી રહ્યા નથી.

સૂત્રો દાવો કરે છે કે નોએલ અને શ્રીનિવાસન તે દિવસે ચાર ટ્રસ્ટીઓના વર્તનથી ગુસ્સે થયા હતા. તેમણે આ કાર્યવાહીને “ગુપ્ત” ગણાવી હતી, “ટાટા પદ્ધતિ” નહીં, અને ટ્રસ્ટ અને પરિણામે, ટાટા સન્સની સત્તા હડપ કરવાનો પ્રયાસ હતો. રતન ટાટાના મૃત્યુ અને નોએલ ટાટા (69) ના ચેરમેન બન્યા પછી, ટ્રસ્ટીઓએ 17 ઓક્ટોબર, 2024 ના રોજ ટાટા સન્સ બોર્ડમાં નામાંકિત ડિરેક્ટરોની નિમણૂક માટેના નિયમોમાં ફેરફાર કર્યા હતા.

મુખ્ય ખેલાડીઓ
મુખ્ય ટ્રસ્ટીઓમાં ચેરમેન નોએલ ટાટા અને વાઇસ-ચેરમેન વેણુ શ્રીનિવાસન (72, ટીવીએસ મોટર્સના, જે ટાટા સન્સના નામાંકિત સભ્ય પણ છે)નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય ટ્રસ્ટીઓમાં વિજય સિંહ (હવે રાજીનામું આપ્યું છે); મેહલી મિસ્ત્રી (સ્વર્ગસ્થ સાયરસ મિસ્ત્રીના પિતરાઈ ભાઈ અને રતન ટાટાના વિશ્વાસુ), વકીલ ડેરિયસ ખંભટ્ટા (55), પ્રમિત ઝવેરી (65, 2010 થી 2019 સુધી સિટી ઇન્ડિયાના ભૂતપૂર્વ સીઈઓ), અને જહાંગીર એચ.સી. જહાંગીર (તેમના પરોપકાર માટે જાણીતા).

નોએલ ટાટાના નિર્ણયનો કોણે વિરોધ કર્યો હતો?
સૂત્રો કહે છે કે ખંભટ્ટા, ઝવેરી અને જહાંગીરે સિંહની પુનઃનિયુક્તિનો વિરોધ કર્યો અને ટાટા સન્સ બોર્ડમાં મેહલી મિસ્ત્રીને સામેલ કરવાનો આગ્રહ રાખ્યો ત્યારે મતભેદો વધુ ઘેરા બન્યા. નોએલ અને શ્રીનિવાસને આ પગલાને અવરોધ્યો, જેના કારણે કોઈ ઉકેલ આવ્યો નહીં. પરંપરાગત રીતે, ટ્રસ્ટોને બોર્ડના એક તૃતીયાંશ સભ્યોની નિમણૂક કરવાની છૂટ છે.

ટ્રસ્ટોને ટાટા સન્સના આર્ટિકલ્સ ઓફ એસોસિએશન (લેખ 21) માં નિર્ધારિત મુજબ, ટાટા સન્સ પર વ્યાપક સત્તાઓ છે, જેમાં વીટો પાવરનો પણ સમાવેશ થાય છે. ટાટા સન્સ બોર્ડમાં હાલમાં છ સભ્યો છે. તાજેતરમાં ત્રણ પદ ખાલી પડ્યા છે: રાલ્ફ સ્પેથ (ભૂતપૂર્વ JLR ચીફ) ની નિવૃત્તિ, ઉદ્યોગપતિ અજય પિરામલનો કાર્યકાળ સમાપ્ત, અને ભૂતપૂર્વ UTI ચીફ લીઓ પુરીની નિવૃત્તિ.

ટાટા પરિવાર માટે બોર્ડ બેઠકો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

ટાટા ટ્રસ્ટ્સ (વિજય સિંહના રાજીનામા પહેલા) ટાટા સન્સ બોર્ડમાં ત્રણ નામાંકિત ડિરેક્ટર હતા. આ ડિરેક્ટર્સ ટાટા ગ્રુપ કંપનીઓના દરેક મોટા નિર્ણય માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જેમાં ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસીસ (TCS), ટાટા સ્ટીલ, ટાટા મોટર્સ, ટાટા પાવર, ઇન્ડિયન હોટેલ્સ કંપની અને ટાટા કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ માટેના માપદંડ ટાટા સન્સ લિમિટેડના આર્ટિકલ્સ ઓફ એસોસિએશનમાં નિર્ધારિત છે.

જોકે ગ્રુપના આર્ટિકલ્સ ઓફ એસોસિએશન જાહેરમાં ઉપલબ્ધ નથી, ટાટા સન્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ વિરુદ્ધ સાયરસ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડમાં 2021 માં સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો નામાંકિત ડિરેક્ટરોને ચોક્કસ અધિકારો પ્રદાન કરે છે.

ટાટા સન્સના આર્ટિકલ ઓફ એસોસિએશનના આર્ટિકલ 104B(b) હેઠળ, સર દોરાબજી ટાટા ટ્રસ્ટ અને સર રતન ટાટા ટ્રસ્ટને કંપનીના એક તૃતીયાંશ ડિરેક્ટરોને નોમિનેટ કરવાનો કાયમી અધિકાર છે, જેનો ઉપયોગ બોર્ડની રચના અથવા ખાલી જગ્યા પર થાય છે.

વધુમાં, કલમ 121 ઘણા “અનામત બાબતો” ની યાદી આપે છે, જેમ કે શેરહોલ્ડિંગમાં ફેરફાર, લેખોમાં સુધારા, ચેરમેનની નિમણૂક અથવા દૂર કરવા, મોટી સંપત્તિઓનું વેચાણ અથવા નવા વ્યવસાયિક ક્ષેત્રોમાં પ્રવેશ, જેમાં ટ્રસ્ટના નામાંકિત ડિરેક્ટરોની સકારાત્મક સંમતિ જરૂરી છે.

આમાં એક મુખ્ય નાણાકીય સલામતીનો સમાવેશ થાય છે જે ટાટા સન્સને તેમની મંજૂરી વિના ₹100 કરોડથી વધુનું કોઈપણ રોકાણ કરવાથી અટકાવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ જોગવાઈઓને સમજદાર શાસન અને દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવાના હેતુથી સલામતી તરીકે વર્ણવી છે.

વિવાદના અન્ય કારણો
તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, વિવાદનો બીજો મુદ્દો ટાટા સન્સ બોર્ડ તરફથી ટાટા ટ્રસ્ટ્સને માહિતીનો પ્રવાહ છે. ટાટા સન્સના બોર્ડમાં ન હોય તેવા ચાર ટ્રસ્ટીઓએ આરોપ લગાવ્યો છે કે બે સંસ્થાઓ વચ્ચે પ્રાથમિક કડી તરીકે કામ કરતા નામાંકિત ડિરેક્ટરો સંપૂર્ણ માહિતી શેર કરી રહ્યા નથી. ઇકોનોમિક ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, તાજેતરના મહિનાઓમાં આ ચિંતા વધી છે, ઓછામાં ઓછા એક ટ્રસ્ટીએ આરોપ લગાવ્યો છે કે માહિતીના પ્રવાહને જાણી જોઈને અવરોધિત કરવામાં આવ્યો છે.