National News : ભારતમાં દુષ્કાળે ખેડૂતો માટે પાકના નુકસાનથી લઈને આગામી પાકની વાવણી સુધી સંકટ ઉભું કર્યું છે. IIT ગાંધીનગરના ઇન્ડિયા ડ્રાઉટ મોનિટર અનુસાર, 16 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધીમાં, દેશનો 52.5% ભાગ દુષ્કાળ અથવા દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહ્યો હતો. દરમિયાન, 2026 ના ચોમાસા દરમિયાન વરસાદના અભાવે કૃષિ પર દબાણ વધાર્યું છે. દેશના કેટલાક રાજ્યો ખાસ કરીને ભારે અસરગ્રસ્ત છે. ઉદાહરણ તરીકે, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં, પાકને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું છે, જેના પરિણામે ખેડૂતોએ તેમના પાક પર ખર્ચવામાં આવેલા નાણાં ગુમાવ્યા છે. કૃષિ લોન ચૂકવવાનો પડકાર વધી રહ્યો છે.

દુષ્કાળની અસર કૃષિ અને ગ્રામીણ આજીવિકા પર દેખાઈ

દેશના ઘણા ભાગોમાં દુષ્કાળની અસર કૃષિ અને ગ્રામીણ આજીવિકા પર દેખાઈ રહી છે. 16 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં, દેશનો 52.5% ભાગ દુષ્કાળ અથવા દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓથી પ્રભાવિત થયો હતો. પાછલા મહિનાના ડેટા દર્શાવે છે કે, આ લગભગ 38% હતો. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશના ખેડૂતો ખાસ મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યા છે.

મહારાષ્ટ્રમાં, વિદર્ભ અને મરાઠવાડા પ્રદેશોમાં સોયાબીન અને કપાસના પાકને નુકસાન થયું છે. કર્ણાટકમાં, પ્રારંભિક અંદાજ મુજબ, 101 તાલુકાઓમાં પાકનું નુકસાન આશરે રૂ.18,000 કરોડનું થયું છે. આ દરમિયાન, આંધ્રપ્રદેશમાં જૂન અને ઓગસ્ટ વચ્ચે સામાન્ય કરતાં 53.4% ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. રાજ્ય સરકારે 21 જિલ્લાઓના 388 મંડળોને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા છે, જેમાં 283 મંડળો ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થયા છે. પાક નિષ્ફળ જવાથી ખેડૂતોની આવક ઘટી રહી છે, અને ખેતરોમાં કામનો અભાવ ગ્રામીણ મજૂરોની આવક પર પણ અસર કરી રહ્યો છે.

ખેતીનો ખર્ચ ખેડૂતોની આવક કરતાં વધી ગયો

દુષ્કાળને કારણે ખેડૂતો જે સૌથી મોટો પડકારનો સામનો કરી રહ્યા છે તે તેમના ખેતી ખર્ચને વસૂલવાનો છે. ફાઇનાન્શિયલ એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, મહારાષ્ટ્રના યવતમાળના ખેડૂત ચિતામન વિઠ્ઠલ ભોયરે તેમની ખેતી પર આશરે રૂ.2.75 લાખ ખર્ચ કર્યા હતા, પરંતુ તેમનો પાક આશરે રૂ.90,000 ઉત્પન્ન કરવાનો અંદાજ છે. સામાન્ય વર્ષમાં, તેમના ખેતરમાં લગભગ 25 ક્વિન્ટલ સોયાબીનનું ઉત્પાદન થતું હતું, પરંતુ આ વખતે ઉપજ માત્ર 5 ક્વિન્ટલ રહેવાની ધારણા છે. કપાસના ઉત્પાદનમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.

નુકસાન ફક્ત પાક પૂરતું મર્યાદિત નથી. ઘાસચારાની અછતને કારણે, ભોયરને 70,000 રૂપિયામાં ખરીદેલા બળદ લગભગ 40,000 રૂપિયામાં વેચવા પડ્યા. આનો અર્થ એ થયો કે, ખેડૂતને પોતાની તાત્કાલિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે પોતાની કૃષિ સંપત્તિ વેચવી પડી રહી છે. મહારાષ્ટ્રના બીડમાં કપાસના બીજા એક ખેડૂતે 10 એકર જમીનની ખેતી કરવા માટે લગભગ 2.5 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા, પરંતુ તેને પાકની આશા નથી. આવી સ્થિતિમાં, ખેડૂતને જૂના દેવા ચૂકવવા, કૌટુંબિક ખર્ચ અને તેના બાળકોના શિક્ષણ ચાલુ રાખવા જેવા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે.

સરકારી સહાયની જાહેરાતો અને જમીન પર તેની અસર

દુષ્કાળથી પ્રભાવિત ખેડૂતોને રાહત આપવા માટે, રાજ્ય સરકારોએ નાણાકીય સહાય અને રોજગાર સંબંધિત યોજનાઓની જાહેરાત કરી છે. મહારાષ્ટ્ર સરકારે રાજ્યના 358 તાલુકાઓમાંથી 305 તાલુકાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા અને ખેડૂતોને 5,000 રૂપિયાની સહાયની જાહેરાત કરી. જોકે, 19 ઓક્ટોબર સુધીમાં, આ સહાય માટે જરૂરી માર્ગદર્શિકા હજુ પણ બાકી હતી. વધુમાં નમો શેતકરી યોજના હેઠળ પાત્ર ખેડૂતો માટે 4,000 રૂપિયાની સહાય હજુ બાકી હતી. આ રાહતની જાહેરાત અને ખેડૂતોના ખાતામાં પહોંચતા ભંડોળ વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવે છે.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો

https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

મહારાષ્ટ્ર સરકારે ગ્રામીણ રોજગાર અને આજીવિકા માટે 6,728 કરોડ રૂપિયા પણ ફાળવ્યા હતા. રાજ્યમાં રોજગાર ગેરંટી યોજના હેઠળ કામ ઇચ્છતા પરિવારોની સંખ્યા જુલાઈમાં 4.02 લાખથી વધીને સપ્ટેમ્બરમાં 4.93 લાખ થઈ ગઈ. આ કૃષિમાંથી ઘટતી આવક વચ્ચે ગ્રામીણ પરિવારોમાં રોજગારની વધતી જતી જરૂરિયાતને પ્રતિબિંબિત કરે છે. કર્ણાટક સરકારે અસરગ્રસ્ત ખેડૂતો માટે 2,500 રૂપિયાની ઇનપુટ સબસિડીની જાહેરાત કરી અને કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી નાણાકીય સહાય પણ માંગી. જોકે, રાહતની વાસ્તવિક અસર તેના પર નિર્ભર રહેશે કે ભંડોળ સમયસર મળે છે કે નહીં અને ખેડૂતોને તેમના રોજગાર માટે કેટલી ઝડપથી વેતન મળે છે.

આગામી પાક માટે પૈસા ક્યાંથી આવશે?

ખેડૂતો હવે રવિ પાકની વાવણીનો ખર્ચ વધારવાના પડકારનો સામનો કરી રહ્યા છે. ખરીફ પાકમાં નુકસાન સહન કર્યા પછી, તેમની પાસે બીજ, ખાતર, મજૂરી અને સિંચાઈ માટે પૂરતા પૈસા બચ્યા નથી. તેમને પાછલા પાક માટે લીધેલા દેવા પણ ચૂકવવા પડે છે. પરિણામે, ખેડૂતોને આગામી પાક ઉગાડવા માટે ફરીથી ઉધાર લેવું પડી શકે છે. જો સમયસર પૈસા ન મળે, તો વાવણીમાં વિલંબ થઈ શકે છે અથવા વાવેતર વિસ્તાર ઘટાડવો પડી શકે છે.

દુષ્કાળ ખેતમજૂરો પર પણ અસર કરે છે. પાક નિષ્ફળ જવાથી લણણી અને અન્ય કૃષિ પ્રવૃત્તિઓમાં રોજગાર ઓછો થાય છે. મહારાષ્ટ્રના કેટલાક ગામડાઓમાંથી લોકો કામની શોધમાં સ્થળાંતર કરી રહ્યા હોવાના અહેવાલો પ્રાપ્ત થયા છે. મનરેગા જેવી રોજગાર યોજનાઓ ગ્રામીણ પરિવારો માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ ફક્ત બજેટ નક્કી કરવું પૂરતું નથી. ખેડૂતો અને મજૂરોને સમયસર ચુકવણી મળવી જોઈએ જેથી તેઓ ઘરના ખર્ચાઓ પૂરા કરી શકે અને આગામી પાક માટે તૈયારી કરી શકે.

પાણીની અછત કેટલી ગંભીર છે?

આગામી પાકની વાવણી માટે પૈસાની સાથે પાણી પણ જરૂરી છે. કેન્દ્રીય જળ આયોગના આંકડા મુજબ, 8 ઓક્ટોબર, 2026 ના રોજ, દેશના 178 મુખ્ય જળાશયો તેમની કુલ ક્ષમતાના 70.89% સંગ્રહિત હતા. છેલ્લા 10 વર્ષોની સરેરાશ આ સમયે 81.41% હતી. આનો અર્થ એ થયો કે જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર સામાન્ય કરતાં નોંધપાત્ર રીતે નીચે હતું.

દક્ષિણ ભારતમાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર હતી. અહીં, જળાશયોમાં પાણીનો ભંડાર 10 વર્ષની સરેરાશ કરતા 38.59% ઓછો હતો. 22 ઓક્ટોબરના આંકડા મુજબ, દક્ષિણ ભારતના 50 મુખ્ય જળાશયો તેમની કુલ ક્ષમતાના માત્ર 42.34% સંગ્રહિત હતા, જે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળા દરમિયાન 89.35% હતો. આ પાણીની અછત સિંચાઈ પર દબાણ વધારી શકે છે.

ખેડૂતો માટે, દુષ્કાળની અસર ફક્ત પાકનું નુકસાન નથી, પરંતુ તેમની સમગ્ર આર્થિક વ્યવસ્થા માટે સંકટ છે. ખેતી ખર્ચ વસૂલવા, લોન ચૂકવવા અને આગામી પાક માટે ભંડોળ એકત્ર કરવાના પડકારો વચ્ચે, પાણીની અછત એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર છે. આ સંદર્ભમાં, સમયસર વળતર, રોજગારીની તકો અને સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી આવશ્યક છે. જો ખેડૂતોને આગામી વાવણી સીઝન પહેલાં સહાય નહીં મળે, તો દુષ્કાળ આગામી કૃષિ સીઝન અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રને અસર કરી શકે છે.

આ પણ વાંચો : સોનિયા ગાંધી X પર કર્યું ડેબ્યૂ, રાજીવ ગાંધી સાથેની તેમની પહેલી મુલાકાતનો કર્યો ઉલ્લેખ