માન્યવર કાંશીરામ સાહેબની 92મી જન્મ જયંતિ: બહુજનોના જાગૃતિના મહાનાયકને શ્રદ્ધાંજલિ

kanshiram birth anniversary: આજે માન્યવર કાંશીરામ સાહેબની 92મી જન્મ જયંતિ છે. એક એવા મહાન નેતા જેમણે પોતાનું આખું જીવન બહુજન સમાજ (દલિત, આદિવાસી, OBC અને અલ્પસંખ્યકો)ને જાગૃત કરવા, એકજુટ કરવા અને સત્તાના હક્ક મેળવવા માટે સમર્પિત કરી દીધું. તેઓ કહેતા, “રાજકીય શક્તિ વગર સામાજિક-આર્થિક પરિવર્તન અશક્ય છે.” આજે તેમની જયંતિ પર આપણે તેમની સફરને યાદ કરીએ – એક એવી સફર જે દર્શાવે છે કે એક વ્યક્તિ પણ કેટલી મોટી ક્રાંતિ લાવી શકે છે, જો તેમાં સમર્પણ, નિડરતા અને અટલ વિશ્વાસ હોય.
માન્યવર કાંશીરામ સાહેબનું બાળપણ અને પ્રારંભિક જીવન એક પ્રેરણાદાયી કહાની છે, જે તેમના મહાન સંઘર્ષ અને બહુજન આંદોલનના આધારને દર્શાવે છે. તેમનું જીવન સરળ પરંતુ સમાનતા અને ન્યાયની લડતથી ભરપૂર હતું.
કાંશીરામ સાહેબનું બાળપણ
માન્યવર કાંશીરામનો જન્મ 15 માર્ચ 1934ના રોજ પંજાબના રોપર (હવે રૂપનગર) જિલ્લામાં ખવાસપુર ગામ નજીક આવેલા પીર્થિપુર બુંગા ગામમાં થયો હતો. તેઓ ચમાર જાતિના રામદાસિયા શીખ પરિવારમાં જન્મ્યા હતા. તેમના પરિવારને “સાપેક્ષ રીતે સમૃદ્ધ” માનવામાં આવતો હતો. બાળપણમાં તેઓને જાતિવાદી ભેદભાવનો ઓછો અનુભવ થયો, કારણ કે શીખ ધર્મના ગુરુઓના ઉપદેશો સમાનતા પર આધારિત હતા અને તેમના પરિવારને કેટલીક સામાજિક ગતિશીલતા મળી હતી. શાળા અને કોલેજમાં તેઓ જાતિ વિશે વધુ જાણતા નહોતા. તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ મિલકપુરની સરકારી પ્રાથમિક શાળામાં થયું, અને પછી સ્થાનિક શાળાઓમાં અભ્યાસ કરીને 1956માં ગવર્નમેન્ટ કોલેજ રોપરમાંથી વિજ્ઞાનમાં બીએસસીની ડિગ્રી મેળવી.
શિક્ષણ
કાંશીરામ સાહેબનું પ્રાથમિક શિક્ષણ મિલકપુર (અથવા માલકપુર)ની સરકારી પ્રાથમિક શાળામાં થયું. ત્યાં તેઓને કેટલીક જાતિ આધારિત ભેદભાવનો સામનો કરવો પડ્યો, જેના કારણે તેમના પિતાએ તેમને ઇસ્માઈલિયા શાળા, રોપરમાં ટ્રાન્સફર કરાવી દીધા (ક્લાસ 5માં). ત્યારબાદ તેઓએ DAV શાળા, રોપરમાંથી મેટ્રિક પાસ કર્યું. ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે તેઓએ ગવર્નમેન્ટ કોલેજ, રોપરમાં અભ્યાસ કર્યો અને 1956માં સાયન્સમાં બી.એસસી.ની ડિગ્રી મેળવી. આ સમયે તેઓને જાતિ વિશે વધુ જાણકારી નહોતી, પરંતુ પછીના વર્ષોમાં આ શિક્ષણ તેમના માટે મોટું હથિયાર બન્યું.
બાળપણ અને શિક્ષણના દિવસોમાંથી જ તેઓમાં સમાનતા અને ન્યાયની ભાવના વિકસી, જે પછી ડૉ. આંબેડકરના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈને બહુજન સમાજના ઉત્થાન માટે જીવન સમર્પિત કરવા તરફ દોરી ગઈ. તેમનું આ પ્રારંભિક જીવન દર્શાવે છે કે શિક્ષણ અને પરિવારની પૃષ્ઠભૂમિ કેટલી મહત્વની હોય છે, પરંતુ સાચી જાગૃતિ ત્યારે આવે જ્યારે વ્યક્તિ સમાજના અન્યાયને જુએ અને તેની સામે ઊભી થાય.
એક પુસ્તકે જીવન બદલી નાખ્યું
ગ્રેજ્યુએશન પછી માન્યવર કાંશીરામ સાહેબ 1957માં પુણેની એક્સ્પ્લોઝિવ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ લેબોરેટરી (ERDL)માં રિસર્ચ આસિસ્ટન્ટ તરીકે જોડાયા, જ્યાં તેઓને પહેલી વાર જાતિવાદી ભેદભાવનો કડવો અનુભવ થયો. લેબોરેટરીમાં અગાઉ બુદ્ધ જયંતિ અને ડૉ. આંબેડકર જયંતિના દિવસે રજા હતી, પરંતુ કેટલાક લોકોએ તેને રદ્દ કરીને તેના બદલે બાલ ગંગાધર તિલક અને ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેની જયંતિ માટે રજા રાખી દીધી. જ્યારે એક દલિત કર્મચારી (દીનાભાન નામના રાજસ્થાની SC કર્મચારી)એ આનો વિરોધ કર્યો અને અંબેડકર જયંતિ મનાવવા માટે રજા માગી તો તેને અપમાનિત કરીને સસ્પેન્ડ કરી દેવામાં આવ્યો. આ અન્યાય જોઈને કાંશીરામ સાહેબના અંતરમાં ક્રાંતિ જાગી. તેઓએ તે કર્મચારીની સાથે ઊભા રહીને અન્યાય વિરુદ્ધ લડત આપી, મામલો તત્કાલીન રક્ષા મંત્રી યશવંતરાવ ચવ્હાણ સુધી પહોંચાડ્યો, જેના આદેશ પછી સસ્પેન્શન રદ્દ થયું અને અંબેડકર-બુદ્ધ જયંતિની રજા પાછી મળી.

આ ઘટનાએ તેમને જાતિવાદની ઊંડાઈ સમજાવી. તેઓ ડૉ. આંબેડકરના પુસ્તક “એનિહિલેશન ઓફ કાસ્ટ” વાંચીને ખૂબ પ્રભાવિત થયા. આ એક જ પુસ્તકે તેમનું જીવન સંપૂર્ણ બદલી નાખ્યું. તેઓએ પોતાની સ્થિર સરકારી નોકરી, આરામ અને સુરક્ષા છોડી દીધી અને પૂર્ણ સમય બહુજન સમાજના ઉત્થાન, જાગૃતિ અને સત્તા મેળવવાના મિશન માટે સમર્પિત કરી દીધો. આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે જ્યારે સાચી પ્રેરણા અને અન્યાયનો સામનો થાય ત્યારે એક વ્યક્તિ પોતાનું બધું જ છોડીને મોટી ક્રાંતિ માટે ઊભી થઈ શકે છે.
BSPની સ્થાપના
કાંશીરામ સાહેબનું જીવન સંઘર્ષથી ભરેલું હતું. જોબ છોડ્યા પછી તેઓ ગરીબો, દલિતો અને વંચિતોના અધિકારો માટે સતત લડતા રહ્યાં. ત્યારબાદ તેઓએ 1971માં ઓલ ઈન્ડિયા SC, ST, OBC અને માઈનોરિટી એમ્પ્લોયીઝ એસોસિએશનની સ્થાપના કરી, જે 1978માં BAMCEF (ઓલ ઈન્ડિયા બેકવર્ડ એન્ડ માઈનોરિટી કમ્યુનિટીઝ એમ્પ્લોયીઝ ફેડરેશન) બની. તેમનું સૂત્ર હતું, “પે બેક ટુ સોસાયટી” – શિક્ષિત અને નોકરીયાત બહુજનોએ સમાજને પાછું આપવું જોઈએ. 1981માં તેઓએ દલિત શોષિત સમાજ સંઘર્ષ સમિતિ (DS-4) બનાવી અને 1984માં બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP)ની સ્થાપના કરી.
સાયકલ પર ગામે ગામની યાત્રા
માન્યવર કાંશીરામ સાહેબ સાયકલ લઈને ગામે ગામે, શહેરે શહેરે ફરતા હતા, ખાસ કરીને શિક્ષિત અને પીડિત સમુદાયોને ડૉ. આંબેડકરની વિચારધારા સમજાવતા, જાતિવાદ અને શોષણ સામે લડવા માટે સંખ્યાબળ અને એકતાનું મહત્વ સમજાવતા. તેઓ કહેતા, “જિસકી જિતની સંખ્યા ભારી, ઉસકી ઉતની હિસ્સેદારી.” આ ગ્રાસરૂટ્સ યાત્રાઓએ બહુજનોને એકજુટ કર્યા અને BSPને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. ખાસ કરીને 1983માં તેમની પ્રખ્યાત સાયકલ યાત્રાએ 40 દિવસમાં 7 રાજ્યોમાંથી પસાર થઈને 4,200 કિલોમીટરથી વધુનું અંતર કાપ્યું. આ એક અજેય પ્રયાસ હતો.

પરંતુ આ યાત્રાઓ સરળ નહોતી. તેમને અનેક અડચણોનો સામનો કરવો પડ્યો. સાયકલ લઈને ગામડાઓમાં પહોંચવું મુશ્કેલ હતું. ખરાબ રસ્તાઓ, વરસાદ, ગરમી અને ઠંડીમાં સાયકલ ચલાવવી, રાત્રે ખુલ્લામાં સૂવું, રસ્તાના કિનારે ચા-નાસ્તો કરવો અને ક્યારેક ભૂખ્યા રહેવું પડતું. એક વખત તેમની સાયકલ ચોરાઈ ગઈ તો તેઓ ભાવુક થઈને રડી પડ્યા હતા. કારણ કે તે સાયકલ તેમના મિશનનું પ્રતીક હતી. પૈસાની તંગી હોવાથી હવા ભરાવવા માટે તેમની પાસે 5 પૈસા પણ નહોતા, તો પણ તેઓ 15 કિલોમીટર ખાલી પેટે સાયકલ ચલાવતા રહ્યા. પાંચ વર્ષ સુધીના અથાક મેદાની કામે તેમને અનેક શારીરિક-માનસિક કષ્ટ સહન કરાવ્યા, પરંતુ તેમના સમર્પણે બહુજનોમાં આત્મવિશ્વાસ જગાડ્યો અને BSPને મજબૂત પાયો આપ્યો.
કાંશીરામ સાહેબના અનમોલ વિચારો
- “જ્યાં સુધી જાતિ છે, ત્યાં સુધી હું મારા સમુદાયના લાભ માટે તેનો ઉપયોગ કરીશ. જો તમને સમસ્યા છે તો જાતિ વ્યવસ્થા નાબૂદ કરો.”
- “રાજકીય શક્તિ સફળતાની ચાવી છે. સત્તા વગર સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તન શક્ય નથી.”
- “જે સમુદાયનું રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ નથી, તે સમુદાય મૃત છે.”
- “આપણે સામાજિક ન્યાય નહીં, સામાજિક પરિવર્તન ઈચ્છીએ છીએ – જે કાયમી હોય.”
- “ગાંધીજીને હું શંકરાચાર્ય અને મનુની શ્રેણીમાં મૂકું છું, જેમણે ચતુરાઈથી OBCને કિનારે રાખ્યા.”
તેમના પ્રખ્યાત નારા – બહુજનોનું હથિયાર
કાંશીરામ સાહેબના નારાઓએ લાખો લોકોને જગાડ્યા
- જિસકી જિતની સંખ્યા ભારી, ઉસકી ઉતની હિસ્સેદારી.
- વોટ હમારા, રાજ તુમ્હારા – નહીં ચલેગા, નહીં ચલેગા.
- જો બહુજન કી બાત કરેગા, વહ દિલ્હી પર રાજ કરેગા.
- તિલક, તરાજુ ઔર તલવાર – ઇનકો મારો જૂતે ચાર.
- બાબા તેરા મિશન અધૂરા, કાંશીરામ કરેંગે પૂરા.
- કાંશી તેરી નેક કમાઈ, તુને સોતી કૌમ જગાઈ.
આ નારાઓ આજે પણ રેલીઓમાં, સોશિયલ મીડિયામાં અને આંદોલનોમાં ગુંજે છે.
જય ભીમ! નમો બુદ્ધાય! માન્યવર કાંશીરામ સાહેબ અમર રહે!












