ભારતમાં કેટલા પ્રકારના હોય છે પેટ્રોલિયમ પદાર્થો, ક્યાં અને કેટલો થાય છે ઉપયોગ?

National News: શું તમે જાણો છો કે વિદેશથી આયાત કરાયેલું ક્રૂડ ઓઇલ ફક્ત તમારી ગાડીની ટાંકી સુધી મર્યાદિત નથી? પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો આધુનિક સભ્યતાનો આધાર છે. દરરોજ સવારે તમે તમારા રસોડામાં સળગતા ગેસથી લઈને રસ્તાઓ પર દોડતી કાર સુધી, તમારા હાથમાં રહેલું પ્લાસ્ટિક આ બધું જ આ કાળા સોનાથી બનેલું છે. ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ વપરાશકાર દેશ છે, જ્યાં દેશને ગતિશીલ રાખવા માટે દરરોજ લાખો બેરલ તેલ રિફાઇનરીઓમાં વિવિધ ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

પેટ્રોલિયમનું વર્ગીકરણ અને રિફાઇનિંગની પ્રક્રિયા

જ્યારે જમીન કે સમુદ્રની અંદરથી ક્રૂડ ઓઇલ કાઢવામાં આવે છે, ત્યારે તે સરળતાથી ઉપયોગમાં લેવા યોગ્ય હોતું નથી. ભારતની વિશાળ રિફાઇનરીઓમાં તેને ફ્રેક્શનલ ડિસ્ટિલેશન નામની પ્રક્રિયા દ્વારા ઊંચા તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા તેલના વિવિધ ઘટકોને તેમના ઉત્કલન બિંદુઓના આધારે અલગ કરે છે. LPG જેવી સૌથી હળવા પ્રોડક્ટ ગેસના રૂપમાં સૌથી ઉપર મળે છે. જ્યારે ડામર અથવા બિટુમેન જેવા ભારે પદાર્થો તળિયે સ્થિર થાય છે. ભારતમાં આ પ્રક્રિયાથી એક ડઝનથી વધુ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો તૈયાર થાય છે.

ડીઝલ ભારતીય અર્થતંત્રનું વાસ્તવિક એન્જિન

ભારતમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતો પેટ્રોલિયમ પદાર્થ હાઇ-સ્પીડ ડીઝલ (HSD) છે. 2025-26ના અંદાજિત આંકડાઓ અનુસાર તેનો વપરાશ આશરે 85,985 હજાર મેટ્રિક ટન હોવાનો અંદાજ છે. તે ફક્ત ટ્રક અને બસો પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભારતીય રેલ્વે એન્જિન, કૃષિ ટ્રેક્ટર અને સિંચાઈ પંપ માટે પણ જરૂરી છે. વીજળી ખોરવાતી વખતે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં મોટા જનરેટરને પાવર આપવા માટે ડીઝલ એ પ્રાથમિક ઇંધણ પણ છે. આ જ કારણ છે કે જેમ જેમ ડીઝલના ભાવ વધે છે, તેમ તેમ માલ પરિવહન વધુ મોંઘું થાય છે અને ફુગાવો વધે છે.

પેટ્રોલ અને એલપીજી

મોટર સ્પિરિટ એટલે કે પેટ્રોલ (MS) ભારતમાં બીજા ક્રમનું સૌથી લોકપ્રિય ઇંધણ છે. કાર અને ટુ-વ્હીલર્સની વધતી સંખ્યાને કારણે તેનો વપરાશ 38,807 હજાર મેટ્રિક ટન સુધી પહોંચી ગયો છે. દરમિયાન રસોડાના જીવન સમાન LPG (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ)નો વપરાશ પણ લગભગ 30,855 હજાર મેટ્રિક ટન છે. ઉજ્જવલા જેવી ભારત સરકારની પહેલથી ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દરેક ઘરમાં LPG પહોંચી ગયું છે. પ્રોપેન અને બ્યુટેનનું મિશ્રણ ધરાવતો આ ગેસ માત્ર રસોઈ માટે જ નહીં પરંતુ વાહનોમાં ઓટો-LPG તરીકે પણ વપરાય છે.

એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) અને નેફ્થા

સામાન્ય તેલનો ઉપયોગ વિમાનોને ચલાવવા માટે થતો નથી, ત્યારે અત્યંત શુદ્ધ એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) નો ઉપયોગ થાય છે. પ્રવાસન અને વ્યવસાયિક યાત્રાઓમાં વધારો થતાં ભારતમાં તેની માંગ 8,355 હજાર મેટ્રિક ટન સુધી પહોંચી ગઈ છે. બીજી બાજુ નેફ્થા એક હળવું પ્રવાહી છે જેનો ઉપયોગ સીધા બળતણ તરીકે ઓછો થાય છે, પરંતુ પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગોમાં વધુ વ્યાપકપણે થાય છે. નેફ્થા પ્લાસ્ટિક, ખાતરો અને કૃત્રિમ કાપડ બનાવવા માટે મૂળભૂત કાચો માલ છે.

બિટુમેન અને પેટ્રો-કોક

જ્યારે તેલ શુદ્ધિકરણ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે પાછળ રહેલો જાડો, કાળો પદાર્થ બિટ્યુમેન અથવા ડામર કહેવાય છે. રસ્તાઓનું નેટવર્ક ધરાવતા વિકાસશીલ દેશ ભારતમાં બિટ્યુમેનનો વપરાશ 7,798 હજાર મેટ્રિક ટન છે. પેટ્રોલિયમ કોક એ સિમેન્ટ ફેક્ટરીઓ અને પાવર પ્લાન્ટમાં કોલસાના વિકલ્પ તરીકે વપરાતું ઘન બળતણ પણ છે. તેની ઉચ્ચ થર્મલ ક્ષમતા તેને ભારે ઉદ્યોગો માટે પ્રિય બનાવે છે.

લુબ્રિકન્ટ્સ અને કેરોસીન

મશીનના ભાગો એકબીજા સામે ઘસાઈને ખરાબ ન થાય માટે લુબ્રિકન્ટ્સ અને ગ્રીસનો ઉપયોગ થાય છે. ઓટોમોબાઈલથી લઈને મોટા કારખાનાઓ સુધી ઘર્ષણ ઘટાડવા માટે વાર્ષિક 4,471 હજાર મેટ્રિક ટન લુબ્રિકન્ટનો ઉપયોગ થાય છે. દરમિયાન કેરોસીનનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે. એક સમયે પ્રકાશ અને રસોઈનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત હવે દૂરના ગ્રામીણ વિસ્તારો અથવા વિશિષ્ટ ઔદ્યોગિક કાર્યો સુધી મર્યાદિત છે, જેનો વપરાશ ઘટીને માત્ર 416 હજાર મેટ્રિક ટન થઈ ગયો છે.

ભારતની નિર્ભરતા

ભારત તેની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતના 80% થી વધુ સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક અને રશિયા જેવા દેશોમાંથી આયાત કરે છે. હાલમાં, રાજસ્થાન, ગુજરાત અને મુંબઈ હાઇ આપણા મુખ્ય સ્થાનિક ઉત્પાદકો છે, પરંતુ વધતા વપરાશને પહોંચી વળવા માટે આ પૂરતું નથી. આ જ કારણ છે કે ભારત હવે વિદેશી પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. દરરોજ 5.2 મિલિયન બેરલના વપરાશ સાથે ભારત હવે ઊર્જા સુરક્ષા માટે નવા વિકલ્પો શોધી રહ્યું છે.

આ પણ વાંચોઃ ચીન નહીં, સૌથી પહેલા ભારત આવી રહ્યા છે મ્યાનમારના રાષ્ટ્રપતિ, પૂર્વોત્તરમાં ઉગ્રવાદ ખતમ કરવાની તૈયારી