દહેજ, ભેટ અને સ્ત્રીધન… ત્રણેમાં શું તફાવત છે? અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના જવાબ પરથી સમજો

અલ્હાબાદ, ૧૬ મે: અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે લગ્ન દરમિયાન મળેલી ભેટ અને દહેજને લઈને ચેતવણી જાહેર કરી છે. કોર્ટનું કહેવું છે કે લગ્નમાં મળેલી તમામ ભેટોની યાદી બનાવવી જોઈએ. તે યાદીમાં કન્યા અને વરરાજાના પક્ષમાંથી પણ સહીઓ હોવી જોઈએ. આ યાદી લગ્ન પછી દહેજ સંબંધિત વિવાદો અને કેસોના સમાધાનમાં મદદરૂપ સાબિત થશે. આનાથી અનેક પ્રકારની મદદ મળશે. કેસની સુનાવણી કરતી વખતે કોર્ટે રાજ્ય સરકાર પાસેથી એફિડેવિટ પણ માંગ્યું છે કે દહેજ પ્રતિબંધ કાયદા હેઠળ કયા નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. કોર્ટ કહે છે કે, ‘લગ્નમાં મળેલી ભેટને દહેજના દાયરામાં રાખી શકાય નહીં.’ આવો જાણીએ દહેજ, સ્ત્રીધન અને લગ્નમાં મળેલી ભેટમાં શું તફાવત છે?
કાયદેસર રીતે દહેજ તરીકે કઈ વસ્તુઓ ગણવામાં આવે છે?
સુપ્રીમ કોર્ટના એડવોકેટ આશિષ પાંડે કહે છે કે, દહેજ નિષેધ અધિનિયમ 1961માં દહેજની વ્યાખ્યા નક્કી કરવામાં આવી છે. દહેજ એ વસ્તુઓનો ઉલ્લેખ કરે છે જે એક પક્ષ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે બીજા પક્ષને આપવા માટે સંમત થાય છે. પછી ભલે તે લગ્ન સમયે આપવામાં આવે કે લગ્ન પછી. મજબૂરી અને શરત સાથે આપવામાં આવેલી વસ્તુઓને દહેજ ગણવામાં આવશે.
હવે પ્રશ્ન એ છે કે માતા-પિતાએ આપેલી દરેક વસ્તુને દહેજ ગણવામાં આવશે કે કેમ? ડિસેમ્બર 2021માં કેરળ હાઈકોર્ટના નિર્ણય પરથી આ વાત સમજી શકાય છે. કોર્ટે કહ્યું કે લગ્ન સમયે કન્યાને આપવામાં આવેલી ભેટને દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1961 હેઠળ દહેજ તરીકે ગણવામાં આવશે નહીં. તેથી, જો કન્યાના માતા-પિતા તેને વર પક્ષ તરફથી કોઈ માંગ કર્યા વિના રોકડ, ઘરેણાં અથવા અન્ય કોઈ કિંમતી વસ્તુ આપે છે, તો તે દહેજ તરીકે ગણવામાં આવશે નહીં.
મહિલાઓની સંપત્તિથી દહેજ કેટલું અલગ છે?
આવી સ્થિતિમાં સવાલ એ થાય છે કે શું લગ્નમાં મળતું દહેજ સ્ત્રીધન ગણાશે? જવાબ છે, ના. સામાન્ય રીતે દહેજને સ્ત્રીધન માનવામાં આવે છે, પરંતુ એવું નથી. જો કોઈ એવી વસ્તુ હોય જે ખાસ કરીને લગ્ન પહેલા, દરમિયાન કે પછી અથવા બાળકના જન્મ સમયે કન્યાને આપવામાં આવે છે, તો તે સ્ત્રીધન તરીકે ગણવામાં આવશે.
બંને વચ્ચે સૌથી મોટો તફાવત એ છે કે સ્ત્રીધન સ્વેચ્છાએ આપવામાં આવે છે, જ્યારે દહેજ શરતોના આધારે અથવા દબાણ હેઠળ આપવામાં આવે છે. સ્ત્રીધનમાં તે મિલકતનો પણ સમાવેશ થાય છે જે કન્યાએ પોતાને વારસામાં મેળવેલી અથવા હસ્તગત કરી છે, તેમજ તેણીને તેના પતિના પરિવાર તરફથી રોકડ અથવા અન્ય પ્રકારની ભેટો મળે છે. બીજો તફાવત એ છે કે દહેજ એ દહેજ નિષેધ અધિનિયમ, 1961 દ્વારા સંચાલિત છે. તે જ સમયે, સ્ત્રીધન હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 હેઠળ આવે છે.
ભેટ અને દહેજ વચ્ચે શું તફાવત છે?
હવે આપણે સમજીએ કે ભેટ કોને કહેવાય. તાજેતરમાં દહેજ કેસની સુનાવણી દરમિયાન અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે કહ્યું છે કે ભેટને દહેજની શ્રેણીમાં રાખી શકાય નહીં. લગ્ન દરમિયાન છોકરો અને છોકરીને મળેલી વસ્તુઓ ભેટ તરીકે ગણવામાં આવશે. આને દહેજ ન કહી શકાય.
દહેજ કેસમાં શું થશે સજા?
દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ 1961 હેઠળ, દહેજ આપવું અને લેવું બંને અપરાધ છે. આ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરનારને ઓછામાં ઓછી પાંચ વર્ષની સજા થઈ શકે છે અને ઓછામાં ઓછા 15,000 રૂપિયાનો દંડ ભરવો પડશે. જો કે, જો કોઈ છોકરીને ખાસ ભેટ આપવામાં આવી હોય તો આ નિયમ અહીં લાગુ નહીં થાય.
જો આવી ભેટોની યાદી કિંમત દર્શાવતી અને સ્વૈચ્છિક રીતે આપવામાં આવે છે તેવી જાહેરાત સહિત બનાવવામાં આવે અને જો વર અને કન્યા બંનેએ યાદીમાં સહી કરી હોય, તો તેને દહેજ ગણવામાં આવશે નહીં. આ ઉપરાંત, IPC કલમ 304B હેઠળ દહેજ મૃત્યુ અને ક્રૂરતા અથવા દહેજની માંગ માટે ઘરેલું હિંસા, કલમ 498A હેઠળ આચરવામાં આવેલો ગુનો બિનજામીનપાત્ર ગુનો છે.
આ પણ વાંચો : ”જો સ્વાતિ માલીવાલ ઈચ્છે તો હું તેમની સાથે ઊભી છું…’: પ્રિયંકા ગાંધી












