નવી દિલ્હી: સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુકના અનિશ્ચિત ઉપવાસ અને વિરોધ પ્રદર્શનને કારણે દિલ્હીનું જંતર-મંતર ફરી એક વખત દેશભરમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું છે. છેલ્લા ઘણા દાયકાઓથી જંતર-મંતર દેશના વિવિધ સામાજિક, રાજકીય અને જાહેર હિતના આંદોલનોનું મુખ્ય મંચ રહ્યું છે. પરંતુ આ સ્થળને સત્તાવાર વિરોધ પ્રદર્શન સ્થળ તરીકે કેવી રીતે ઓળખ મળી અને અહીં સૌથી પહેલું આંદોલન ક્યારે થયું હતું તે જાણવું પણ એટલું જ રસપ્રદ છે.
1990ના દાયકાથી પહેલાં દિલ્હીનું બોટ ક્લબ મોટા ધરણાં અને રેલીઓ માટે સૌથી લોકપ્રિય સ્થળ માનવામાં આવતું હતું. જોકે વર્ષ 1988માં ખેડૂત નેતા મહેન્દ્રસિંહ ટિકૈતના નેતૃત્વમાં લાખો ખેડૂતોના વિશાળ આંદોલન બાદ સુરક્ષા અને ટ્રાફિકની સમસ્યાઓ ઊભી થતાં સરકારે બોટ ક્લબ ખાતે વિરોધ પ્રદર્શન પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. ત્યારબાદ સંસદ માર્ગ નજીક આવેલા જંતર-મંતરને સત્તાવાર રીતે વિરોધ પ્રદર્શન માટેના સ્થળ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યું.
જંતર-મંતર વિરોધ પ્રદર્શન માટે પસંદ થવાનું સૌથી મોટું કારણ તેનું વ્યૂહાત્મક સ્થાન છે. રાજીવ ચોક મેટ્રો સ્ટેશનથી નજીક હોવાને કારણે અહીં પહોંચવું સરળ છે. સાથે જ સંસદ ભવન અને કેન્દ્ર સરકારના મહત્વના કચેરી વિસ્તારો નજીક હોવાથી અહીંથી ઉઠતો અવાજ સીધો સરકાર સુધી પહોંચે છે. ઉપરાંત દિલ્હીના મુખ્ય મીડિયા કેન્દ્રો નજીક હોવાથી અહીં થતા કોઈપણ આંદોલનને ઝડપથી રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસાર મળે છે.
જંતર-મંતર પર સત્તાવાર રીતે પ્રથમ વિરોધ પ્રદર્શન વર્ષ 1993માં યોજાયું હતું. દિલ્હી યુનિવર્સિટી વિદ્યાર્થી સંઘના તે સમયના અધ્યક્ષ આશિષ સૂદે કેન્દ્ર સરકારના એક નિર્ણયના વિરોધમાં અહીં પ્રથમ ધરણું યોજ્યું હતું. આ પછી જંતર-મંતર દેશના સૌથી સક્રિય વિરોધ પ્રદર્શન સ્થળ તરીકે વિકસતું ગયું અને છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં હજારો નાના-મોટા આંદોલનોનું સાક્ષી બન્યું છે.
દેશના અનેક ઐતિહાસિક જનઆંદોલનો પણ જંતર-મંતરથી જોડાયેલા રહ્યા છે. વર્ષ 2011માં અન્ના હજારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનથી લઈને 2012ના નિર્ભયા કાંડ બાદ મહિલાઓની સુરક્ષા માટે થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો, ખેડૂતોના આંદોલનો અને તાજેતરના પહેલવાનોના વિરોધ સુધી અનેક મહત્વપૂર્ણ ચળવળોએ અહીંથી દેશવ્યાપી ચર્ચા જગાવી છે.
હાલમાં સોનમ વાંગચુકના ઉપવાસને કારણે જંતર-મંતર ફરી ચર્ચામાં છે. વર્ષો દરમિયાન આ સ્થળ માત્ર વિરોધ પ્રદર્શનનું કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ લોકશાહી પદ્ધતિ હેઠળ નાગરિકોને પોતાની માંગ અને અવાજ સરકાર સુધી પહોંચાડવાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ જાહેર મંચ તરીકે ઓળખાયું છે.
