કેવી રીતે મળે છે નોબેલ પુરસ્કાર? જાણો શું છે નિયમ અને કેમ છે આટલું મહત્ત્વ

નવી દિલ્હીઃ 5 ઓક્ટોબર, 2025: Nobel Price: 6 ઓક્ટોબર, એટલે કે સોમવારથી ભૌતિકશાસ્ત્રથી લઈને સાહિત્ય સુધીની વિવિધ શ્રેણીઓમાં પ્રતિષ્ઠિત નોબેલ પુરસ્કાર (Nobel Prize)ની જાહેરાત કરવામાં આવશે. 13 ઓક્ટોબર સુધી વિવિધ શ્રેણીમાં આ પુરસ્કારોની જાહેરાત કરવામાં આવશે.

સૌથી પહેલાં, ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન શ્રેણીના વિજેતાઓની જાહેરાત થશે, જે કારોલિંસ્કા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, વૉલેનબર્ગસલેનમાં નોબેલ એસેમ્બલી તરફથી કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ, ફિઝિક્સના વિજેતાઓની જાહેરાત રોયલ સ્વીડિશ એકેડેમી ઑફ સાયન્સેસ, સ્ટોકહોમ દ્વારા કરવામાં આવશે.

9 ઓક્ટોબરના રોજ સાહિત્યના નોબેલની જાહેરાત થશે. જ્યારે 10 ઓક્ટોબરના રોજ શાંતિનો નોબેલ જાહેર થશે, જે આ વર્ષે સૌથી વધુ ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે.

નોબેલ પુરસ્કાર શું છે અને તે આટલો પ્રતિષ્ઠિત કેમ છે?

નોબેલ પુરસ્કારનો ઇતિહાસ અને શરૂઆત

નોબેલ પુરસ્કારની સ્થાપના ઉદ્યોગપતિ, ઉદ્યમી અને વૈજ્ઞાનિક આલ્ફ્રેડ નોબેલના મૃત્યુ પછી થઈ હતી. આલ્ફ્રેડ નોબેલે પોતાની મોટા ભાગની સંપત્તિ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં પુરસ્કારની સ્થાપના માટે છોડી દીધી હતી.

• શરૂઆત: 1895માં આવેલી તેમની વસિયતમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ પુરસ્કાર તે લોકોને આપવો જોઈએ, “જેમણે પાછલા વર્ષે માનવજાત માટે સૌથી મોટું કલ્યાણ કર્યું હોય.”
• પ્રદાન: સૌપ્રથમ નોબેલ પુરસ્કાર 1901માં આપવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારથી તે દર વર્ષે આપવામાં આવે છે.
• અપવાદ: પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ (1914-1918) અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ (1939-1945) દરમિયાન નોબેલ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યા નહોતા.

નોબેલ પુરસ્કારની શ્રેણી અને રકમ

નોબેલ પુરસ્કારની મુખ્ય શ્રેણીઓ આલ્ફ્રેડ નોબેલની વસિયતમાં જ નક્કી કરવામાં આવી હતી:

શાંતિ પુરસ્કાર માત્ર નોર્વેમાં કેમ?

નોબેલ પુરસ્કાર સામાન્ય રીતે સ્વીડિશ સંસ્થાઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે, પરંતુ નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર એકમાત્ર એવો પુરસ્કાર છે, જેનો નિર્ણય નોર્વેની સંસદ દ્વારા ચૂંટાયેલા પાંચ સભ્યોની સમિતિ દ્વારા લેવાય છે. આલ્ફ્રેડ નોબેલના જીવનકાળમાં સ્વીડન અને નોર્વે એક સંઘમાં જોડાયેલા હતા.

નોબેલ પુરસ્કારની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર આ અંગે કોઈ સ્પષ્ટ માહિતી નથી, પરંતુ તેમાં લખ્યું છે કે પુરસ્કાર સમિતિ ઓસ્લોમાં હોવાથી, પુરસ્કાર પણ ત્યાં જ આપવામાં આવે છે.

નોમિનેશન અને નિયમો

• વિજેતાઓની સંખ્યા: એક નોબેલ પુરસ્કાર મહત્તમ ત્રણ વ્યક્તિઓ દ્વારા વહેંચી શકાય છે. શાંતિ પુરસ્કારના કિસ્સામાં, તે કોઈ સંસ્થાને પણ આપી શકાય છે.
• મરણોત્તર પુરસ્કાર: નોબેલ પુરસ્કાર મરણોત્તર આપવામાં આવતો નથી. જોકે, 1974થી નિયમ છે કે જો પુરસ્કારની જાહેરાત પછી વિજેતાનું મૃત્યુ થાય, તો પણ તે પુરસ્કાર આપી શકાય છે.
• નોમિનેશનનું રહસ્ય: નોબેલ ફાઉન્ડેશનના નિયમો મુજબ, નોમિનેશનથી સંબંધિત માહિતી 50 વર્ષ સુધી જાહેર કરી શકાતી નથી.

નોબેલ દિવસ

દર વર્ષે 10 ડિસેમ્બરે નોબેલ દિવસ મનાવવામાં આવે છે, જે આલ્ફ્રેડ નોબેલની પુણ્યતિથિ છે. આ દિવસે વિજેતાઓને નોબેલ પુરસ્કાર પ્રદાન કરવામાં આવે છે.

આ પણ વાંચોઃ ‘હવે કોન્ટેક્ટલેસ વોરનો સમય’, ટેરિફ વિવાદ ટૂંક સમયમાં ઉકેલાઈ જશે : વિદેશમંત્રી એસ.જયશંકર

આ પણ વાંચોઃ રશિયા સહિત 22 દેશોનો એક નિર્ણય જેની સીધી અસર ભારત પર પડશે; ટ્રમ્પ સાથેના તણાવ વચ્ચે આ ફાયદો છે કે નુકસાન?