દેશ પર મંડરાઈ રહ્યું છે ફેટી લિવરનું સંકટ, એમ્સના સંશોધનથી ખુલ્યું હેલ્થ ઈમરજન્સીનું કારણ

નવી દિલ્હી,  29 જુલાઈ, 2025: ભારતમાં ફેટી લિવર ડિસીઝ (Fatty Liver Disease) એક મૂક રોગ તરીકે ઝડપથી ફેલાઈ રહી છે, જે દેશના આરોગ્ય માટે ગંભીર ખતરો બની રહી છે. ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS), દિલ્હીના તાજેતરના સંશોધન મુજબ, દેશની લગભગ 30-40% વસ્તી નોન-એલ્કોહોલિક ફેટી લિવર ડિસીઝ (NAFLD)થી પીડાઈ રહી છે, જેને હેલ્થ ઈમરજન્સી તરીકે જાહેર કરવામાં આવી છે. આ રોગ શરૂઆતમાં લક્ષણો વિનાનો હોવા છતાં, લાંબા ગાળે ડાયાબિટીસ, હૃદય રોગ, સ્ટ્રોક અને લિવર કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધારે છે. એમ્સના ગેસ્ટ્રોલોજી વિભાગના ડૉ. ગુંજનના જણાવ્યા અનુસાર, ખરાબ જીવનશૈલી અને આહાર આ રોગનું મુખ્ય કારણ છે, જે યુવાનો અને બાળકોમાં પણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે.

ફેટી લિવર શું છે અને તે શા માટે ખતરનાક છે?
ફેટી લિવર એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં લિવરની કોશિકાઓમાં વધુ પડતી ચરબી જમા થઈ જાય છે. લિવર શરીરનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ અંગ છે, જે ખોરાકને ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે અને શરીરમાંથી ઝેરી તત્ત્વોને દૂર કરે છે. જો લિવરમાં ચરબીનું પ્રમાણ 5-10%થી વધી જાય, તો તે ફેટી લિવરની સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે. આ રોગના બે મુખ્ય પ્રકાર છે:

• નોન-એલ્કોહોલિક ફેટી લિવર ડિસીઝ (NAFLD): આ રોગ ખાસ કરીને તે લોકોમાં જોવા મળે છે જેઓ દારૂનું સેવન નથી કરતા. તે મોટાપો, ડાયાબિટીસ, હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ અને ગતિહીન જીવનશૈલી સાથે સંબંધિત છે.

• એલ્કોહોલિક ફેટી લિવર ડિસીઝ (AFLD): આ રોગ અતિશય દારૂના સેવનથી થાય છે.

જો સમયસર નિયંત્રણ ન કરવામાં આવે તો ફેટી લિવર લિવર સિરોસિસ, લિવર ફેલ્યર અથવા લિવર કેન્સર જેવી ગંભીર સ્થિતિઓમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે.

એમ્સનું સંશોધન શું કહે છે?
એમ્સ દિલ્હીના ગેસ્ટ્રોલોજી વિભાગના સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે ભારતમાં ફેટી લિવરની સમસ્યા હવે એક ‘લાઈફસ્ટાઈલ પેન્ડેમિક’ બની ગઈ છે. દેશની લગભગ 24 કરોડથી વધુ વસ્તી આ રોગથી પ્રભાવિત છે, જેમાં યુવાનો અને બાળકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. દિલ્હીમાં કરવામાં આવેલા એક સર્વેમાં, 6,000 લોકોની તપાસમાં દર બીજો વ્યક્તિ ફેટી લિવરનો શિકાર હોવાનું જણાયું હતું. ડૉ. શિવ કુમાર સરીન, ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ લિવર એન્ડ બિલિયરી સાયન્સિસ (ILBS)ના નિદેશક, જણાવે છે કે ફેટી લિવર ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હૃદય રોગ અને કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધારે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે મોટાપો અને ખરાબ આહાર શરાબ જેટલું જ લિવરને નુકસાન પહોંચાડે છે, અને જો બંનેનું સંયોજન હોય તો જોખમ ઘણું વધી જાય છે.

ફેટી લિવરના મુખ્ય કારણો
એમ્સના સંશોધન અને અન્ય તબીબી અહેવાલો અનુસાર, ફેટી લિવરના મુખ્ય કારણોમાં નીચેના પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે:

• ખરાબ આહાર: તળેલું ભોજન, પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, ફાસ્ટ ફૂડ, ખાંડયુક્ત પીણાં અને રિફાઈન્ડ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સનું વધુ પડતું સેવન.

• ગતિહીન જીવનશૈલી: શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું.

• મોટાપો: ખાસ કરીને પેટની આસપાસની ચરબી લિવર પર ચરબી જમા કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

• ડાયાબિટીસ અને ઈન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ: ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસ અને ઈન્સ્યુલિન પ્રતિરોધ લિવરમાં ચરબીના જમાવને વધારે છે.

• ઉચ્ચ કોલેસ્ટ્રોલ અને ટ્રાઈગ્લિસરાઈડ્સ: લોહીમાં ચરબીનું ઉચ્ચ સ્તર લિવરને નુકસાન પહોંચાડે છે.

• અતિશય દારૂનું સેવન: શરાબનું વધુ પડતું સેવન લિવરમાં ચરબીના જમાવને વેગ આપે છે.

લક્ષણો અને નિદાન
ફેટી લિવરના શરૂઆતી તબક્કામાં ઘણીવાર કોઈ લક્ષણો જોવા મળતા નથી, જેના કારણે તેને ‘સાઈલન્ટ કિલર’ પણ કહેવામાં આવે છે. જોકે, જેમ જેમ રોગ આગળ વધે છે, તેમ તેમ નીચેના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:

• પેટના ઉપરના જમણા ભાગમાં હળવો દુખાવો અથવા ભારેપણું

• સતત થાક અને નબળાઈ

• ભૂખ ઓછી થવી

• આંખો અને ત્વચાનો પીળો રંગ (પીળિયો)

• પેટ, પગ અને ઘૂંટણમાં સોજો

નિદાન માટે, ડોક્ટરો નીચેના પરીક્ષણોનો ઉપયોગ કરે છે:

• બ્લડ ટેસ્ટ: લિવર એન્ઝાઈમ્સનું સ્તર ચકાસવા માટે.

• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: લિવરમાં ચરબીની હાજરી શોધવા માટે.

• ફાઈબ્રોસ્કેન: એમ્સ ભોપાલમાં ઉપલબ્ધ આ અદ્યતન મશીન લિવરની સ્થિતિની ચોક્કસ માહિતી આપે છે.

• એમઆરઆઈ અથવા લિવર બાયોપ્સી: ગંભીર કેસોમાં લિવરના નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવા.

શા માટે હેલ્થ ઈમરજન્સી?
એમ્સના સંશોધન અનુસાર, ફેટી લિવરને હેલ્થ ઈમરજન્સી તરીકે વર્ગીકૃત કરવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

1. વ્યાપક પ્રભાવ: દેશની લગભગ 38% વસ્તી ફેટી લિવરથી પ્રભાવિત છે, જેમાં શહેરી વિસ્તારોમાં આ આંકડો વધુ છે.

2. ગંભીર રોગોનું જોખમ: ફેટી લિવર ડાયાબિટીસ, હૃદય રોગ, સ્ટ્રોક અને લિવર કેન્સરનું જોખમ વધારે છે.

3. યુવાનોમાં વધતો ફેલાવો: ખરાબ જીવનશૈલીને કારણે યુવાનો અને બાળકોમાં પણ આ રોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે.

4. નિદાનમાં વિલંબ: લક્ષણોના અભાવને કારણે ઘણા લોકોને રોગની ગંભીર સ્થિતિ સુધી ખબર પડતી નથી.

5. આરોગ્ય સંભાળ પર બોજ: ફેટી લિવરથી સંબંધિત બીમારીઓ દેશની આરોગ્ય વ્યવસ્થા પર નોંધપાત્ર બોજ ઉમેરે છે.

બચાવ અને ઉપચારના ઉપાયો
ફેટી લિવરથી બચવા અને તેનું નિયંત્રણ કરવા માટે નીચેના પગલાં અસરકારક છે:

• સ્વસ્થ આહાર: તાજા ફળો, શાકભાજી, આખા અનાજ, બદામ, દાળ અને લીન પ્રોટીન (જેમ કે ચિકન અને માછલી)નો સમાવેશ કરો. તળેલું ભોજન, ખાંડયુક્ત પીણાં અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ટાળો.

• નિયમિત વ્યાયામ: દર અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછું 150 મિનિટનો વ્યાયામ, જેમ કે ઝડપી ચાલવું, સાયકલિંગ અથવા સ્વિમિંગ, લિવરની ચરબી ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

• વજન નિયંત્રણ: શરીરના વજનમાં 5-10% ઘટાડો લિવરના સ્વાસ્થ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો કરી શકે છે.

• દારૂનું સેવન બંધ: શરાબનું સેવન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને ફેટી લિવરના દર્દીઓ માટે.

• નિયમિત તપાસ: લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ (LFT), બ્લડ શુગર અને કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર દર વર્ષે ચકાસો.

• ઘરેલું ઉપાયો: ગરમ પાણીમાં લીંબુ, આદુ, લસણ અને આમળાનું સેવન લિવરની ચરબી ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

આ પણ વાંચો : અમિતાભ બચ્ચને ફરાહ ખાનને એક લેટર મોકલ્યો, શું છે તેમાં? જુઓ વીડિયો