બેંક લોકરમાંથી સામાન ચોરાઈ જાય તો જવાબદાર કોણ, જાણો શું છે RBIના નિયમો

• RBI એ ગ્રાહકોને બેદરકારીને કારણે થયેલા નુકસાન માટે બેંકો તેમની જવાબદારીઓથી છટકી ન જાય તે માટે કડક નિયમો બનાવ્યા છે

HD ન્યુઝ ડેસ્કઃ શું તમે તમારા ઘરેણાં કે અન્ય કિંમતી વસ્તુઓ બેંક લોકરમાં રાખો છો? જો એમ હોય, તો આ સમાચાર તમારા માટે ખાસ છે. તાજેતરમાં પશ્ચિમ દિલ્હીના કીર્તિ નગર વિસ્તારમાં પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB)ની બ્રાન્ચમાં એક મહિલાના લોકરમાંથી સોનું ચોરી થયા પછી, તેની સલામતી અંગે પ્રશ્નો ઉભા થયા હતા. ચાલો જાણીએ કે જો બેંક લોકરમાં રાખેલા દાગીના ગુમ stolen from a bank locker થાય તો કોણ જવાબદાર છે. શું બેંક લોકરમાં રાખેલી સામગ્રીની ગેરંટી આપે છે? જો બેંકમાં રાખેલી વસ્તુઓ ચોરાઈ જાય તો શું થાય છે? આ માટે RBIના બેંક લોકર માટેના નિયમો જાણવા મહત્ત્વના છે

લોકરમાં રાખેલું સોનું અને દાગીના ગાયબ

લોકો સામાન્ય રીતે બેંક લોકરમાં કિંમતી વસ્તુઓ એમ વિચારીને રાખે છે કે તેને ઘરે રાખવું જોખમી હોઈ શકે છે અને આ કિંમતી વસ્તુઓ બેંક લોકરમાં સુરક્ષિત રહેશે. જોકે બેંક લોકર સંબંધિત તાજેતરનો કિસ્સો નવી દિલ્હીના કીર્તિ નગરમાં આવેલી પંજાબ નેશનલ બેંક શાખાનો છે, જ્યાં એક સાસુ અને પુત્રવધૂ તેમના સંયુક્ત લોકર ખોલવા ગઈ હતી અને તેમાં રાખેલ સોનું અને અન્ય દાગીના ગાયબ જોવા મળ્યા હતા. અહેવાલો અનુસાર તેને તોડવામાં આવ્યા હોવાના કે બળજબરીથી ખોલવામાં આવ્યા હોવાના કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી. આવી ઘટનાઓ પ્રશ્ન ઉભા કરે છે કે શું બેંક લોકર ખરેખર સુરક્ષિત છે?

બેંકો તેમની જવાબદારીઓથી છટકી શકતી નથી

આરબીઆઈની માર્ગદર્શિકા જોતાં એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ ગ્રાહકને નુકસાન થાય છે, તો બેંક હવે શરતોનો ઉલ્લેખ કરીને તેનો ઇનકાર કરી શકશે નહીં, જેથી ગ્રાહકને સંપૂર્ણ વળતર મળી શકે. આરબીઆઈના નિયમો અનુસાર બેંકોએ ખાતરી કરવી પડશે કે તેઓ જે લોકર કરાર કરે છે તેમાં કોઈપણ અન્યાયી શરતો શામેલ ન હોય જે ગ્રાહકોને નુકસાન પહોંચાડી શકે.

આનું કારણ એ છે કે આવા ઘણા કિસ્સાઓમાં બેંકો ઘણીવાર કરારની શરતોનો ઉલ્લેખ કરીને જવાબદારીથી છટકી ગઈ છે. જોકે ગ્રાહકોને રાહત આપવા માટે RBI એ ગ્રાહકોને બેદરકારીને કારણે થયેલા નુકસાન માટે બેંકોને તેમની જવાબદારીઓથી છટકી ન જવા દેવા માટે નિયમો કડક બનાવ્યા છે. માર્ગદર્શિકા અનુસાર બેંકો બેદરકારીને કારણે લોકરમાં રહેલા કોઈપણ નુકસાન માટે વળતર આપવા માટે હકદાર રહેશે.

બેંક ક્યાં જવાબદાર છે અને ક્યાં નહીં?

RBIના નિયમો અનુસાર લોકરમાં સંગ્રહિત વસ્તુઓના કોઈપણ નુકસાન માટે બેંકો જવાબદાર છે. જો કે ધ્યાનમાં રાખો કે બેંક ફક્ત આગ, ચોરી, લૂંટ અથવા મકાન ધરાશાયી થવા જેવા કિસ્સાઓમાં જ નાણાકીય નુકસાન સહન કરશે, કારણ કે આ એવી ઘટનાઓ છે જેને બેંક અટકાવી શકે છે. જો ભૂકંપ અને પૂર જેવી કુદરતી આફતોને કારણે નુકસાન થાય છે, તો બેંક જવાબદાર નથી, એટલે કે ગ્રાહક સંપૂર્ણ નુકસાન ભોગવે છે.

બેંક લોકરમાં શું રાખવું અને શું નહીં?

બેંક લોકર આપતી વખતે બેંક કરારમાં સ્પષ્ટપણે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે કે ગ્રાહક તેમાં કયા પ્રકારની વસ્તુઓ રાખી શકે છે અને કયા પ્રકારની વસ્તુઓ નથી. નિયમો અનુસાર ગ્રાહક ફક્ત ઘરેણાં, મહત્ત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો અને કાયદેસર રીતે માન્ય વસ્તુઓ જ રાખી શકે છે. જો કે લોકરમાં શસ્ત્રો, રોકડ અથવા વિદેશી ચલણ અથવા દવાઓ કે કોઈપણ ઘાતક વસ્તુ રાખી શકાતી નથી. ખાસ વાત એ છે કે ફક્ત લોકર ધારકને જ બેંક લોકર ખોલવાની અથવા ચલાવવાની સુવિધા છે, જેનો અર્થ એ છે કે પરિવારમાં બીજું કોઈ તેને ખોલી શકતું નથી.

જો લોકર ધારક કોઈને તેના લોકર માટે નોમિનેટ કરે છે, તો તેના મૃત્યુ પછી, તે નોમિની પાસે લોકર ખોલવાનો અને તેની સામગ્રી કાઢવાનો અધિકાર છે, પરંતુ સંપૂર્ણ ચકાસણી પછી જ પ્રવેશ આપવામાં આવે છે.

બેંકને ખબર નથી કે કઈ વસ્તુઓ છે, તો કેટલું વળતર આપવામાં આવશે?

હવે બેંક લોકર વિશે એક ખાસ વાત પર વિચાર કરીએ. વાસ્તવમાં ગ્રાહકને લોકરમાં શું રાખી શકાય છે તેની યાદી અથવા માહિતી આપવામાં આવે છે, પરંતુ તે લોકરમાં શું અને કેટલું રાખે છે તેની વિગતો બેંક સાથે શેર કરવી જરૂરી નથી. આનો અર્થ એ છે કે બેંકને ખબર નથી કે કેટલા સોના-ચાંદીના દાગીના રાખવામાં આવ્યા છે અથવા કયા મહત્ત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો રાખવામાં આવ્યા છે. તેમની પાસે ફક્ત લોકર કોના નામે છે, ક્યારે અને કેટલી વાર ઉપયોગમાં લેવાયું હતો અને અન્ય KYC વિગતો છે. આનો અર્થ એ છે કે તેમની પાસે ગ્રાહક દ્વારા લોકરમાં રાખવામાં આવેલી વસ્તુઓની યાદી નથી.

હવે જ્યારે બેંકને ખબર નથી કે તેમાં શું રાખવામાં આવ્યું છે, તો ચોરી, આગ કે અન્ય કોઈ અકસ્માતમાં ગ્રાહકને નુકસાનની ભરપાઈ કેવી રીતે કરશે. RBI એ આ માટે નિયમો બનાવ્યા છે. વળતર અંગેની શરત એ છે કે બેંકોની જવાબદારી લોકરના વાર્ષિક ભાડાના માત્ર 100 ગણા સુધીની રહેશે. એટલે કે, જો લોકરમાં વાર્ષિક ભાડું 5000 રૂપિયા હોય, તો તમને ફક્ત 5 લાખ રૂપિયાનું વળતર મળશે, ભલે તમે લોકરમાં 50 લાખ રૂપિયાનો સામાન રાખ્યો હોય. આવી સ્થિતિમાં બેંક લોકર લેતી વખતે, તમારે વાર્ષિક ભાડાના 100 ગણાથી વધુ કિંમતનો સામાન રાખવાનું ટાળવું જોઈએ.