નેપાળ જેવી તબાહી ભારતમાં પણ આવી શકે? સિક્કિમ-દાર્જિલિંગથી ઉત્તર બંગાળ સુધી કેમ વધી ચિંતા
Nepal Flood 2026: નેપાળ-તિબેટ સરહદે 26 ઓગસ્ટે ગ્લેશિયર સાથે જોડાયેલા વિશાળ ભૂસ્ખલન અને ડેબ્રિસ ફ્લોએ હિમાલયના જોખમ અંગે ફરી ગંભીર ચેતવણી આપી છે. USGS મુજબ આ ઘટના ભૂકંપ નહોતી. ગ્લેશિયર તૂટી પડવાથી એટલી ઊર્જા પેદા થઈ કે તેનું સિસ્મિક સિગ્નલ 5.2 તીવ્રતાના ભૂકંપ જેટલું નોંધાયું હતું. હવે સવાલ એ છે કે શું આવી ‘કેસ્કેડિંગ ડિઝાસ્ટર’ ભારતના સિક્કિમ, દાર્જિલિંગ અને ઉત્તર બંગાળમાં પણ મોટી તબાહી સર્જી શકે?
નેપાળની તાજેતરની દુર્ઘટનાએ જણાવ્યું કે હિમાલયમાં ખતરો માત્ર ગ્લેશિયર લેક ફાટવાનો નથી. બરફ, ખડક અને ઢાળનો વિશાળ ભાગ અચાનક તૂટી પડવો, નદીમાં કાટમાળનો કામચલાઉ બંધ બનવો અને ત્યારબાદ તે તૂટતાં નીચેના વિસ્તારોમાં પાણી-કાદવ-પથ્થરોનો વિનાશક પ્રવાહ ધસી આવવો—આ તમામ ઘટનાઓ એક પછી એક જોડાઈ શકે છે. આવી પ્રક્રિયાને નિષ્ણાતો કેસ્કેડિંગ ડિઝાસ્ટર કહે છે.
નેપાળમાં ભૂકંપ નહીં, ગ્લેશિયર સાથે જોડાયેલો મોટો ધસારો
26 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ નેપાળમાં ચીનની સરહદ નજીક લાંગટાંગ નેશનલ પાર્ક વિસ્તારમાં આઈસફોલના ધસારાથી ડેબ્રિસ ફ્લો અને પૂર સર્જાયું હતું. શરૂઆતમાં તેના સિસ્મિક સિગ્નલને ભૂકંપ માનવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ USGSના વિશ્લેષણમાં સ્પષ્ટ થયું કે કોઈ ટેક્ટોનિક ભૂકંપ થયો નહોતો. ગ્લેશિયર અને પહાડી સામગ્રીના ધસારાએ જ આશરે 5.2 તીવ્રતાના ભૂકંપ જેટલી ઊર્જા પેદા કરી હતી. કાટમાળ અને પૂર લગભગ 100 કિલોમીટર સુધી નીચેના વિસ્તારોમાં પહોંચ્યા હતા.
આ ઘટનાથી હિમાલયમાં જોખમનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું હોવાની ચિંતા વધી છે. વધતા તાપમાનને કારણે ગ્લેશિયરો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે અને પરમાફ્રોસ્ટ એટલે કે લાંબા સમયથી જામી રહેલી જમીન-બરફ નબળી પડતાં પહાડી ઢાળોની સ્થિરતા પર પણ અસર પડી શકે છે. ICIMODના તાજેતરના અભ્યાસ મુજબ હિન્દુ કુશ હિમાલયમાં વર્ષ 2000 પછી ગ્લેશિયરના બરફ ગુમાવવાનો દર અગાઉની સરખામણીએ બમણો થયો છે.
ભારત માટે સૌથી વધુ ચિંતા ક્યાં?
પૂર્વ હિમાલયમાં સિક્કિમ અને ઉત્તર બંગાળ ખાસ મહત્ત્વના છે. સિક્કિમમાં અનેક ઊંચાઈવાળા ગ્લેશિયર અને ગ્લેશિયલ લેક આવેલા છે. ઉપરના વિસ્તારમાં કોઈ GLOF કે વિશાળ ભૂસ્ખલન થાય તો તેનો પ્રવાહ તીસ્તા જેવી નદીઓ દ્વારા નીચે પશ્ચિમ બંગાળ સુધી પહોંચી શકે છે.
આ ખતરો માત્ર થિયરી નથી. ઓક્ટોબર 2023માં ઉત્તર સિક્કિમની South Lhonak Lake સાથે જોડાયેલી વિનાશક GLOF (glacial lake outburst flood) ઘટનાએ તીસ્તા ખીણમાં ભારે નુકસાન કર્યું હતું. તે ઘટના આજે પણ પૂર્વ હિમાલયમાં ગ્લેશિયલ જોખમ સમજવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. ICIMOD પણ South Lhonakની ઘટનાને તાજેતરના મોટા GLOF બનાવોમાં ગણે છે.
I
દાર્જિલિંગમાં મોટું ગ્લેશિયર લેક નથી, છતાં જોખમ કેમ?
દાર્જિલિંગ જિલ્લામાં સિક્કિમ જેવી વિશાળ ઊંચાઈવાળું ગ્લેશિયર લેક ન હોવા છતાં તે સુરક્ષિત કહી શકાય તેમ નથી. વિસ્તાર પૂર્વ હિમાલયના અસ્થિર ભૂગર્ભીય પટ્ટાનો ભાગ છે. દાર્જિલિંગનો વિસ્તાર ભારતના ભૂકંપ જોખમના Seismic Zone IVમાં આવે છે. ઊભા ઢોળાવો, ભારે વરસાદ અને ભૂગર્ભીય રચનાને કારણે અહીં ભૂસ્ખલનનું જોખમ પહેલેથી ઊંચું છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં દાર્જિલિંગ-સિક્કિમ હાઇલેન્ડને પૂર માટે ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતો વિસ્તાર ગણાવવામાં આવ્યો છે.
ભારે વરસાદ અથવા ભૂકંપથી પહાડી ઢાળ ખસી શકે છે. આ કાટમાળ નદીનો રસ્તો અટકાવે તો કામચલાઉ કુદરતી ડેમ બની શકે છે. પાણી વધ્યા બાદ આ અવરોધ અચાનક તૂટે ત્યારે નીચેના ગામો અને શહેરો તરફ ફ્લેશ ફ્લડ ધસી શકે છે.
એક દુર્ઘટના બીજી દુર્ઘટનાને જન્મ આપે એ સૌથી મોટો ખતરો
હિમાલયમાં ભવિષ્યની ચિંતા માત્ર GLOFની નથી. કલ્પના કરો કે પ્રથમ કોઈ ગ્લેશિયર અથવા પર્વતીય ઢાળ તૂટી પડે. તે ખડકો અને બરફ સાથે નીચે આવે, નદીનો પ્રવાહ અટકાવે અને પાછળ પાણી જમા થવા લાગે. થોડા સમય બાદ આ કુદરતી અવરોધ તૂટી જાય તો પાણી સાથે વિશાળ માત્રામાં કાદવ, પથ્થર અને કાટમાળ નીચે ધસી શકે છે. રસ્તામાં બીજા ભૂસ્ખલન સર્જાય, પુલ-રસ્તા તૂટી જાય અને હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ પણ તેની ઝપેટમાં આવી શકે. એટલે નુકસાન ઘટનાસ્થળ પૂરતું મર્યાદિત રહેતું નથી.
2050 સુધી GLOF જોખમ ટોચે પહોંચવાની ચેતવણી
હિન્દુ કુશ હિમાલય અંગે ICIMODની લાંબા ગાળાની ચેતવણી વધુ ગંભીર છે. સંસ્થાના અભ્યાસ મુજબ ગ્લેશિયરો પાછળ હટતાં નવા ગ્લેશિયલ લેક બની રહ્યા છે અને જૂના સરોવરોનું કદ વધી રહ્યું છે. ICIMOD અનુસાર સમગ્ર હિન્દુ કુશ હિમાલય વિસ્તારમાં GLOF જોખમ લગભગ 2050 સુધી ટોચના સ્તરે પહોંચવાની સંભાવના છે, જ્યારે આ સદીના અંત સુધી જોખમમાં આશરે ત્રણ ગણો વધારો થવાનો અંદાજ છે. આ વિસ્તારમાં 2,000થી વધુ ગ્લેશિયલ લેક છે અને તેમાં 200થી વધુને જોખમી માનવામાં આવે છે.
ઓછો વરસાદ એટલે પૂરનું જોખમ ઓછું નહીં
આ વર્ષે ICIMODએ એક બીજી મહત્ત્વપૂર્ણ ચેતવણી પણ આપી છે. ચોમાસામાં કુલ વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો હોય તો પણ ફ્લેશ ફ્લડનું જોખમ ઓછું થઈ જાય એવું જરૂરી નથી. લાંબા સમય સુધી વરસાદ ન પડ્યા બાદ થોડા કલાકોમાં ખૂબ જ ભારે વરસાદ પડે તો અચાનક પૂર, ભૂસ્ખલન અને ગ્લેશિયર સંબંધિત જોખમ ઊભાં થઈ શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે બદલાતી આબોહવામાં આવી અસમાન વરસાદી પેટર્ન વધુ મહત્વની બની રહી છે.
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X
ઉત્તર બંગાળ સુધી કેવી રીતે પહોંચી શકે ખતરો?
હિમાલયની ઘણી નદીઓ ઊંચા પર્વતીય વિસ્તારોમાંથી નીકળીને સિક્કિમ અને પછી ઉત્તર બંગાળના મેદાનોમાં પ્રવેશે છે. એટલે ગ્લેશિયર સંબંધિત ઘટના જ્યાં થાય ત્યાંથી સેકડો કિલોમીટર દૂર પણ તેની અસર થઈ શકે છે.
ઉપરવાસમાં અચાનક મોટી માત્રામાં પાણી અને કાટમાળ છૂટે તો નીચેના વિસ્તારોમાં નદીનું સ્તર અત્યંત ઝડપથી વધી શકે છે. આ દરમિયાન પુલ, હાઇવે, રેલવે, વસાહતો અને હાઇડ્રોપાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સૌથી વધુ જોખમમાં આવી શકે છે. 2023ની સિક્કિમ દુર્ઘટનાએ આ પ્રકારના ડાઉનસ્ટ્રીમ રિસ્કની ગંભીરતા પહેલેથી બતાવી દીધી છે.
